زیست ایمانی: تأملاتی کوتاه درباره مفهوم قرآنیِ انتظار (۱)

این مقاله به تحلیل مفهومی و قرآنیِ انتظار در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) و بررسی ابعاد صبر و فلاح از منظر قرآن کریم می‌پردازد. در این مقاله، آیاتی از سوره آل‌عمران و سوره عصر به‌عنوان دو آیه مهم که به‌طور ویژه بر موضوع انتظار و صبر تأکید دارند، بررسی شده‌اند. مقاله نشان می‌دهد که صبر، مصابره و مرابطه در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) از ارکان اساسی دستیابی به فلاح و کامیابی‌اند. همچنین تأکید می‌کند که ایمان و عمل صالح به‌تنهایی برای دستیابی به فلاح کافی نیستند، بلکه ویژگی‌هایی مانند توصیه متقابل به حق و صبر جمعی نیز باید وجود داشته باشند. مقاله به‌طور خاص این نکته را بررسی می‌کند که مسلمانان در دوران غیبت باید به‌صورت جمعی در مسیر حفظ ایمان خود و تقویت انتظارشان برای امام مهدی (علیه السلام) گام بردارند. این کتاب بخش نخست تحلیل‌ها درباره این موضوع است و بخش دوم آن بعداً خواهد آمد.

کلیدواژه‌ها: انتظار، غیبت، فلاح، صبر، مصابره، مرابطه، سوره آل‌عمران، سوره عصر، امام مهدی (علیه السلام)، قرآن کریم.

یکی از مسائل اساسی و ریشه‌ای که در ذهن مسلمانان در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) مطرح می‌شود، تعیین وظایف دینی در این دوره است. با بررسی تاریخ اسلام، می‌بینیم هنگامی که امام حسین (علیه السلام) حرکت خود را به‌سوی کربلا آغاز کرد، مسلمانان وظیفه خود را به‌روشنی می‌دانستند و باید امام را در مسیر جهاد و فداکاری یاری می‌کردند. در آن زمان، وظیفه هر مسلمان توانمند این بود که به امام حسین (علیه السلام) بپیوندد و او را در آن حرکت مقدس همراهی کند. این وظیفه از نظر دینی کاملاً مشخص و آشکار بود.

اما پرسشی که در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) برای مسلمانان مطرح می‌شود این است: وظایف آنان در این دوره چیست؟ هنگامی که امام معصوم در غیبت است، آیا وظیفه مسلمانان در دوران غیبت نیز همانند وظیفه پیروی و همراهی با امام حسین (علیه السلام) در زمان حضور ایشان، روشن و مشخص است؟

پاسخ این پرسش‌ها در آموزه‌های دینی و قرآنی نهفته است. قرآن کریم و احادیث معصومان (علیهم السلام) به مسلمانان در دوران غیبت فرمان داده‌اند که در انتظار ظهور امام مهدی (علیه السلام) شکیبا باشند و به وظایف خود در این دوره پایبند بمانند؛ و مهم‌ترینِ این وظایف، صبر و پایداری در برابر ظلم و فساد است. در حقیقت، «انتظار» در دوران غیبت یکی از بزرگ‌ترین عبادت‌ها و وظایف دینی مسلمانان به شمار می‌آید.

با آنکه مفهوم انتظار، فی‌نفسه، مبهم یا نامشخص نیست، در این زمینه به دقت و تأمل بیشتری نیاز دارد. انتظار نه‌تنها در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام)، بلکه در همه دوره‌ها موضوعی بوده است که پیامبر (صلى الله عليه وآله) به آن توجه داشته‌اند و اختصاص به زمان غیبت ندارد. عناصر انتظار همواره در آموزه‌های اسلامی در طول تاریخ مطرح بوده‌اند.

با این حال، مفهوم انتظار در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) اهمیت و عمق بیشتری می‌یابد؛ زیرا در این دوره دسترسی به امام معصوم ممکن نیست و شرایط ویژه غیبت، فشارهای اجتماعی و سیاسی و فتنه‌های فراوان را بر پیروان امام مهدی (علیه السلام) تشدید می‌کند. در چنین شرایطی، ظلم و فتنه‌ها دشواری‌ها و فشارهای بیشتری بر جامعه مسلمان تحمیل می‌کنند؛ ازاین‌رو صبر، همبستگی و تلاش برای رستگاری و کامیابی حیاتی می‌شود.

این مقاله به بررسی عناصر رستگاری از منظر آیات قرآنی می‌پردازد. آیات گوناگون قرآن که بر صبر، پایداری و آمادگی برای حفظ ایمان تأکید دارند، شیوه انتظار درست را برای مسلمانان روشن می‌کنند. انتظار در این دوره صرفاً به معنای چشم‌به‌راه بودن نیست؛ بلکه از مسلمانان خواسته می‌شود با صبر و استواری، برای حفظ خود و جامعه مؤمنان در این زمانه آکنده از فتنه گام بردارند.

بر اساس آموزه‌های دینی، در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام)، از مسلمانان خواسته می‌شود صبر پیشه کنند. این مفهوم در قرآن کریم، به‌ویژه در آخرین آیه سوره آل‌عمران، مورد تأکید قرار گرفته است. در این آیه شریفه، رهنمودهایی درباره صبر در زمان‌های دشوار و پرچالش بیان شده که به‌طور خاص در دوران غیبت کاربرد دارد. این آیه به‌روشنی نشان می‌دهد که صبر، پایداری و تقوا از ارکان اساسی رستگاری و موفقیت در این دوران‌اند.

آیه‌ای که در سوره آل‌عمران آمده، یکی از آیات اصلی در بحث صبر، انتظار و موفقیت است. خداوند در این آیه می‌فرماید:

این آیه به‌روشنی سه وظیفه اساسی را بیان می‌کند که مسلمانان باید در مسیر رستگاری و موفقیت به آن‌ها پایبند باشند: صبر، پایداری در برابر یکدیگر، و مرزبانی. این رهنمودها به‌وضوح شرایط دشوار و پرچالشی را نشان می‌دهند که اهل ایمان در طول تاریخ، به‌ویژه در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام)، با آن روبه‌رو خواهند شد. این شرایط ممکن است رستگاری و موفقیت مؤمنان را به خطر اندازد؛ ازاین‌رو خداوند متعال رهنمودهایی برای نجات و رستگاری مقرر فرموده است. بی‌تردید این دشواری‌ها برای مؤمنان در این دوران ادامه خواهد داشت تا وعده خدا تحقق یابد و ترس به امنیت تبدیل شود.

بنابراین، این آیه شریفه یکی از مهم‌ترین وظایف مسلمانان در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) را در بر می‌گیرد. منتظران ظهور امام مهدی (علیه السلام) باید این وظایف را جدی بگیرند و همه تلاش خود را برای اجرای این رهنمودها به کار بندند. این رهنمودها در حقیقت راهکارهایی عملی برای رستگاری و موفقیت در دوران غیبت هستند.

این آیه در زمان‌های دشوار و فتنه‌خیز، به‌ویژه در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام)، راهنمایی جامع به شمار می‌آید. در این دوران، مسلمانان باید در برابر مشکلات و فتنه‌ها با صبر و استقامت ثابت‌قدم بمانند و هم‌زمان با تقوا در مسیر رستگاری و موفقیت گام بردارند. در دوران غیبت، که امام معصوم (علیه السلام) در دسترس مردم نیست، انتظار ظهور امام مهدی (علیه السلام) به یکی از بزرگ‌ترین عبادت‌ها و وظایف مسلمانان تبدیل می‌شود.

آیهٔ کریمه تأکید می‌کند که در دوران غیبت، صبر از مهم‌ترین وظایف مسلمانان است. افزون بر این، در کنار صبر و مصابره، باید این اصول را از مهم‌ترین ابزارهای رستگاری و موفقیت در این دوره دانست. در واقع، این آیهٔ قرآن تنها به صبر فردی دعوت نمی‌کند، بلکه مسلمانان را به همکاری جمعی و پایداری اجتماعی در حفظ ایمان و تقویت انتظار امام مهدی (علیه السلام) فرا می‌خواند.

در این آیه، قرآن پاسخی روشن به مسلمانان می‌دهد: صبر کنید. با این حال، این امر تنها به صبر فردی محدود نمی‌شود. خداوند در این آیه از صبر سخن می‌گوید، اما از واژهٔ «صابروا» نیز استفاده کرده است. مفهوم «مصابره» که در این آیه آمده، تنها یک‌بار در قرآن ذکر شده و با این صورت در آیات دیگر نیامده است. واژهٔ «مصابره» از ریشهٔ صبر است، اما با «اصبروا» تفاوت دارد. «اصبروا» دعوتی روشن و مستقیم به صبر است، در حالی که «مصابره» هم‌زمان شامل دعوت به صبر و دعوت دیگران به صبر نیز می‌شود.

مصابره در حقیقت صرفاً صبر فردی نیست؛ بلکه یکی از ارکان اساسی رستگاری و موفقیت مسلمانان است، زیرا بر اهمیت همکاری اجتماعی در تقویت ایمان و آمادگی برای ظهور امام مهدی (علیه السلام) تأکید می‌کند.

در این آیه: «اصبروا وصابروا ورابطوا واتقوا الله لعلكم تفلحون»، به مسلمانان فرمانی مستقیم داده می‌شود که صبر کنند، یکدیگر را به صبر دعوت کنند و در برابر فتنه‌ها استوار بمانند. این آیه در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) اهمیت فراوانی دارد، زیرا به‌روشنی نشان می‌دهد که صبر فردی در چنین دوره‌هایی کافی نیست؛ بلکه جامعهٔ اسلامی در این مرحلهٔ پرآشوب به مصابره نیز نیاز دارد.

افزون بر صبر و مصابره، در این آیه به «رابطوا» و «اتقوا الله» نیز اشاره شده است. دو مفهوم «رابطوا» و «اتقوا الله» در آیه ارتباطی مستقیم با رستگاری و موفقیت دارند. مراد از «رابطوا» در اینجا پیوند و همکاری میان مسلمانان است؛ مسلمانانی که باید برای تقویت ایمان و پایداری در برابر فتنه‌ها با یکدیگر همکاری کنند.

نتیجه‌گیری از این آیه آن است که صبر فردی برای نجات در دوران غیبت کافی نیست؛ بلکه پایداری متقابل، مراقبت و تقوا باید از ارکان اساسی راهبرد مؤمنان در این دوره باشد.

در نهایت، این آیه به‌روشنی بیان می‌کند که انتظار و صبر در دوران غیبت باید به‌عنوان اعمالی ضروری و اساسی برای رسیدن به رستگاری و موفقیت، در چارچوب فرایندی جمعی و اجتماعی، فهمیده و به کار بسته شوند. انتظار در این دوره صرفاً صبر فردی نیست؛ بلکه مسلمانان باید یکدیگر را به صبر دعوت کنند و در این مسیر مشترک، از تقوا و همکاری برای دستیابی به رستگاری و موفقیت بهره ببرند.

افزون بر این، تعبیر «لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» در پایان آیه به‌صراحت نشان می‌دهد که پایبندی به این اصول به رستگاری و موفقیت می‌انجامد. این عبارت به‌روشنی بیان می‌کند که اگر مسلمانان به این اصول و ارزش‌ها ملتزم باشند، به رستگاری و موفقیت دست خواهند یافت. بنابراین، التزام به این رهنمودها شرط اصلی دستیابی به رستگاری و موفقیت در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) است.

در قرآن کریم، موضوع صبر و رستگاری بار دیگر به‌روشنی در سوره عصر مطرح شده است. این سوره می‌فرماید:

این آیه در آغاز همه انسان‌ها را در وضعیت «خسران» قرار می‌دهد، سپس استثناها را بیان می‌کند. همان‌گونه که در آیه آمده است، «جنس انسان» در حال خسران است. به عبارت دیگر، همه انسان‌ها بدون استثنا در این خسران‌اند، مگر کسانی که ویژگی‌های معینی دارند.

اکنون پرسش این است: این ویژگی‌ها چیستند؟ خداوند متعال در آیه بعد می‌فرماید:

چهار ویژگی مشخص شده است که در نجات فرد از خسران نقش دارند:

این چهار ویژگی، اساس رستگاری و موفقیت‌اند. ازاین‌رو، در این آیه قرآن گفته می‌شود که انسان‌ها به‌طور کلی در حالت خسران‌اند، مگر کسانی که این ویژگی‌ها را دارند. در حقیقت، اگر فرد این ویژگی‌ها را نداشته باشد، در خسران خواهد افتاد و اگر آن‌ها را داشته باشد، به رستگاری و موفقیت خواهد رسید.

این سوره و آیه با آیه ۲۰۰ سوره آل‌عمران شباهت‌هایی دارند؛ زیرا در آن آیه نیز بر اهمیت صبر و دعوت به صبر تأکید شده است. در هر دو آیه، صبر یکی از ارکان اساسی رستگاری و موفقیت به شمار می‌آید. به‌ویژه در سوره عصر، به‌روشنی اشاره شده است که کسانی که از انجام این ویژگی‌ها کوتاهی کنند، در زیان خواهند افتاد.

در آیه‌ای دیگر از قرآن کریم، که در سوره مؤمنون آمده است، رستگاری و زیان با ترازوی اعمال مقایسه می‌شوند:

در این آیه، زیان در برابر رستگاری قرار گرفته است. هنگامی که اعمال فرد سبک باشد، یعنی اعمال صالح اندکی داشته باشد یا هیچ عمل صالحی نداشته باشد، سرانجام در زیان خواهد افتاد. اما اگر اعمال فرد سنگین باشد و اعمال صالح بر اعمال منفی غلبه کند، به رستگاری و موفقیت خواهد رسید.

آیه ۲۰۰ سوره آل‌عمران و سوره عصر، هر یک مسیری برای رسیدن به رستگاری و دوری از زیان ارائه می‌کنند. به‌طور خاص، آیه ۲۰۰ سوره آل‌عمران مسیر رستگاری را به‌صورت مستقیم ترسیم می‌کند، در حالی که سوره عصر به مسیر پرهیز از زیان اشاره دارد. به بیان دیگر، هر دو آیه راه‌هایی برای رسیدن به اهدافی معین ارائه می‌دهند و دست‌یابی به رستگاری و پرهیز از زیان تنها با پیمودن این راه‌ها ممکن است.

نکته مهم آن است که این دو آیه شریفه از نظر معنا و مفهوم شباهت فراوانی با یکدیگر دارند. در سوره عصر، خداوند متعال به سفارش یکدیگر به حق و سفارش یکدیگر به صبر رهنمون می‌سازد. در مقابل، در سوره آل‌عمران فرمان به صبر، استقامت و مرابطه داده شده است.

در واقع، صبر و مصابره در هر دو آیه به‌عنوان پایه‌های اساسی برای رسیدن به رستگاری و پرهیز از زیان معرفی شده‌اند.

شباهت‌های مفهومی میان این دو آیه، نشان‌دهنده پیوند نزدیک و هم‌سویی این رهنمودها در قرآن کریم است.

بر پایه آیات قرآن، صبر و سفارش یکدیگر به صبر از ارکان اساسی رستگاری و کامیابی‌اند. در سوره عصر، انسان به‌طور کلی در زیان معرفی می‌شود، مگر کسانی که با پایبندی به ویژگی‌هایی چون ایمان، عمل صالح، سفارش یکدیگر به حق و سفارش یکدیگر به صبر، می‌توانند از این وضعیت نجات یابند و به رستگاری برسند. در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام)، مسئولیت مسلمانان آن است که با صبر، سفارش یکدیگر به صبر و سفارش یکدیگر به حق، در انتظار ظهور امام بمانند و با عمل صالح، خود را از زیان بازدارند. این آیات نشان می‌دهند که هیچ‌کس نمی‌تواند به‌آسانی به رستگاری دست یابد، مگر آن‌که این ویژگی‌ها را به‌طور کامل دارا باشد.

همه کسانی که در وضعیت زیان قرار دارند، فاقد چهار ویژگی‌اند. این ویژگی‌ها در قرآن به‌روشنی مشخص شده‌اند. ممکن است کسی از اهل ایمان باشد، اما اگر عمل صالح نداشته باشد، در حقیقت از زیان‌کاران خواهد بود. برای نمونه، شخصی را تصور کنید که ایمان دارد، اما هیچ عمل صالحی، سفارش به حق یا صبری از او دیده نمی‌شود. در این صورت، آن شخص ناگزیر از زیان‌کاران خواهد بود.

این نکته که ممکن است در ظاهر ساده به نظر برسد، معنایی بسیار عمیق دارد. بسیاری از کسانی که خود را از اهل ایمان می‌دانند، ممکن است سرانجام در دایرهٔ خسران قرار گیرند؛ زیرا خسران تنها به کافران اختصاص ندارد. کسانی که ایمان دارند و از دین پیروی می‌کنند، اما در عمل خود فاقد ویژگی‌های فلاح‌اند، ممکن است در مسیر خسران بیفتند. این امر می‌تواند به‌صورت ناآگاهانه برای هر کسی رخ دهد. پرسش اساسی این است: تا چه اندازه ممکن است کسانی که گمان می‌کنند از اهل ایمان‌اند، در وضعیت «فی خسر» قرار گیرند؟ به نظر می‌رسد احتمال آن بیش از چیزی است که معمولاً تصور می‌شود. به‌ویژه با گذشت زمان، احتمال آن افزایش می‌یابد که مردم، با وجود ایمانشان، به سبب نداشتن برخی ویژگی‌های اساسی در مسیر خسران قرار گیرند. این باید هشداری جدی تلقی شود.

بر اساس آیات قرآن و تحلیل‌های دقیق، هر کسی که ویژگی‌های فلاح را در وجود خود نداشته باشد، حتی اگر مؤمن باشد، سرانجام در راه خسران قرار خواهد گرفت. این مسئله در آیات سورهٔ عصر و آیات دیگر قرآن به‌روشنی تأکید شده است؛ زیرا ایمان و عمل صالح به‌تنهایی برای فلاح و کامیابی کافی نیستند. در این آیات، بر اهمیت ویژگی‌هایی مانند توصیهٔ متقابل به حق و صبر تأکید شده است. بنابراین، اگر این ویژگی‌ها در فرد وجود نداشته باشند، ممکن است او ناآگاهانه و بدون قصد قبلی در دام خسران بیفتد.

این تحلیل‌ها به ما می‌آموزند که برای رسیدن به فلاح و کامیابی در مسیر دینی، ایمان و عمل صالح به‌تنهایی کافی نیستند، بلکه ویژگی‌های ضروری دیگری نیز وجود دارند که قرآن کریم به آن‌ها اشاره کرده است. این ویژگی‌ها شامل دعوت به حق و صبر هستند که باید در زندگی فردی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرند. رعایت نکردن این اصول، حتی اگر فرد به ایمان و عمل صالح پایبند باشد، ممکن است او را از راه فلاح منحرف کرده و به سوی خسران بکشاند.

در قرآن کریم، فلاح و خسران به‌روشنی با ویژگی‌های معینی پیوند دارند. بر اساس آیات گوناگون قرآن، صبر، ایمان، عمل صالح و توصیهٔ متقابل به حق و صبر، از ارکان اساسی فلاح و کامیابی به‌شمار می‌آیند. به‌ویژه در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام)، انتظار و صبر تنها وظیفه‌ای فردی نیستند، بلکه مسئولیت‌هایی اجتماعی‌اند که باید در چارچوب همکاری و همدلی میان مسلمانان شکل بگیرند.

آیات سورهٔ آل‌عمران و سورهٔ عصر راه‌هایی را که به فلاح و دوری از خسران می‌انجامند، روشن می‌کنند. در سورهٔ آل‌عمران، به‌طور مشخص فرمان‌هایی به صبر، مصابره و مرابطه داده شده است و این فرمان‌ها در دوران غیبت و در پیروی از امام مهدی (علیه السلام) اهمیتی ویژه دارند. همچنین در سورهٔ عصر، ایمان، عمل صالح، توصیهٔ متقابل به حق و صبر به‌عنوان ویژگی‌های اساسی برای کاستن از خسران معرفی شده‌اند. در هر دو سوره، به‌طور مشترک تأکید شده است که اگر فرد از این ویژگی‌ها برخوردار نباشد، در خسران خواهد بود.

بنابراین، برای دستیابی به رستگاری و موفقیت در دوران غیبت، مسلمانان نباید تنها به ایمان و عمل صالح اکتفا کنند؛ بلکه باید ویژگی‌هایی مانند سفارش متقابل به حق و صبر را نیز به‌طور فعال در زندگی فردی و اجتماعی خود رعایت کنند. رعایت نکردن این ویژگی‌ها، حتی همراه با ایمان و عمل صالح، می‌تواند انسان را از راه رستگاری خارج کرده و به سوی زیان سوق دهد.

بنابراین، انتظار مسلمانان در دوران غیبت به معنای صرفاً منتظر ماندن نیست؛ بلکه همکاری، استقامت و تلاش جمعی باید برای حفظ ایمان، تقویت جامعه ایمانی و ظهور امام مهدی (علیه السلام) تحقق یابد. این آیات برای مسلمانان در دوران غیبت رهنمودهایی است تا بتوانند با پایبندی به این اصول، به رستگاری و موفقیت دست یابند.

در این مقاله، مسئله رستگاری و زیان، ویژگی‌های صبر و پایداری، و مسئولیت‌های مسلمانان در دوران غیبت امام مهدی (علیه السلام) بررسی شد. جزئیات بیشتری از این تحلیل و ادامه بحث در مقاله دوم ارائه خواهد شد.