مسجد؛ خانه خدا و خانه دانش‌اندوزی

خلقت خداوند تماماً بی‌نقص، کامل و زیباست. خداوند حکیم زمین‌ها را یکسان خلق نکرده است: برخی کویری، خشک و کم‌بارش‌اند و برخی سرسبز و همراه با بارندگی بسیار. برخی از زمین‌ها آب‌وهوایی خشک و سوزان دارند و برخی دیگر آب‌وهوایی لطیف و جان‌افزا. اما هر طور که باشند و هر آب‌وهوایی که داشته باشند، خداوند متعال همه زمین‌ها را برای آخرین پیامبرش «مسجد» و پاکیزه قرار داده است.(۱) به این معنا که در هر زمینی و هر منطقه‌ای می‌توان نماز خواند و خدا را عبادت کرد.

در میان زمین‌ها، خداوند برخی مکان‌ها را برتری داده است. برخی از این مکان‌های برتر، مساجد هستند. هرچند نماز خواندن و عبادت خداوند در همه مکان‌ها ممکن و مطلوب است، مسجد محلی ویژه برای عبادت خداوند متعال و نزدیکی به اوست. کارکردهای مسجد در طول تاریخ اسلام منحصر به عبادت نبوده و کارکردهای سیاسی و نظامی بسیاری داشته و منشأ تحولات سیاسی فراوانی شده است؛ اما مهم‌ترین کارکرد آن، محل عبادت و تقرب به درگاه الهی بوده است. ازاین‌رو مسجد از دیرباز دارای تقدس و حرمتی ویژه برای همه مسلمانان بوده است.

در فرهنگ اسلامی، مسجد جایگاه ویژه‌ای یافته است؛ تا جایی که مسجد و معماری خاص آن، نماد فرهنگ و تمدن اسلامی قرار گرفته است.

اهل‌بیت علیهم‌السلام برای مسجد جایگاهی رفیع تبیین کرده‌اند. رسول خدا و اهل‌بیت مطهر او مسجد را خانه خدا معرفی کرده‌اند.(۲) پیامبر اکرم فرمود که در کتاب‌های آسمانی مکتوب است که مساجد خانه‌های منِ خداوند هستند. خداوندی که خالق مکان است و خود لامکان(۳) است، برای فهماندن شرافت مسجد، آن را مکانی منتسب به خود می‌کند و از آن به «خانه من» تعبیر می‌نماید. همان‌گونه که مهمان صاحب‌خانه را زیارت می‌کند، در روایتی دیگر کسانی که به مسجد می‌روند زائر صاحب‌بیت، یعنی خداوند سبحان، معرفی شده‌اند. امام حسن مجتبی علیه‌السلام می‌فرماید: «اهل مسجد زائر خدا هستند و بر صاحب‌خانه است که بر زائرش هدیه‌ای بدهد.»(۴) این روایات، افزون بر اشاره به تقدس و مکانت مسجد، تشویق و ترغیب مؤمنان و مسلمانان به مسجد است. از یک سو بیان می‌دارد که مسجد چنین جایگاه عظیمی دارد و از سوی دیگر وظیفه‌ای برای موحدان ایجاد می‌کند و آن، اهتمام و توجه به مسجد است.

همان‌گونه که مسجد دارای جایگاه ویژه‌ای است، همه وظیفه تعظیم و توقیر مسجد را دارند. امام صادق علیه‌السلام فرمود: «إِنَّمَا أُمِرَ بِتَعْظِیمِ الْمَسَاجِدِ لِأَنَّهَا بُیُوتُ اللَّهِ فِی الْأَرْضِ»؛ به‌درستی که به تعظیم مساجد امر شده است؛ زیرا آنها خانه‌های خداوند بر روی زمین هستند.(۵) آبادکنندگان مسجد نیز افراد ممتاز جامعه‌اند که خداوند به واسطه ایشان عذاب را از اهل زمین دور می‌کند.(۶)

کسانی که به مسجد بی‌توجهی می‌کنند، مورد مذمت شدید قرار گرفته‌اند. مجاوران مسجد که در مسجد به اقامه نماز نمی‌پردازند، در روایات مذمت شده‌اند و فرموده‌اند: «همسایه مسجد اگر مانعی برایش نبوده و سالم باشد و در این حال برای نماز واجب در مسجد حاضر نشود، نمازش مقبول درگاه الهی نخواهد بود.»(۷) هرچند فقها به وجوب نماز در مسجد برای همسایگان مسجد فتوا نداده‌اند، روشن است که این روایات بی‌توجهی به مسجد را بسیار تقبیح می‌کنند.

هر کس به مسجد اهانت کند، ملعون است: «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ لَمْ یُوَقِّرِ الْمَسْجِدَ»؛ ملعون است، ملعون است هر کسی که مسجد را تعظیم نکند.(۸)

ساختن و آباد کردن مساجد از ارزش و اجر بسیاری برخوردار است. در این باره روایات فراوانی از اهل‌بیت عصمت و طهارت رسیده است. مساجدی آباد هستند که افزون بر ساختمان آنها، محتوای آنها نیز بر اساس هدایت باشد. ازاین‌رو همان‌گونه که برای آبادانی ساختمان‌های مساجد تلاش و هزینه می‌شود، باید به بُعد فرهنگی و هدایتی مساجد نیز توجه شود، برای آن چندین برابر هزینه شود و برنامه‌ریزی‌های دقیقی صورت بگیرد؛ زیرا رسالت مسجد و مسجدیان، دمیدن روح معنویت و روشن نگه‌داشتن راه هدایت برای مردم جامعه است. اگر به این امر توجه شود، بسیاری از مشکلات فرهنگی و اعتقادی به وجود نخواهد آمد. اگر مساجد از بُعد فرهنگی و آموزش‌های دینی آباد باشند، نباید شاهد ناهنجاری‌های رفتاری و بروز سبک‌های زندگی و پوشش غیر اسلامی باشیم. دور شدن مساجد از این کارکرد بسیار مهم، خلأ عظیمی در جامعه ایجاد می‌کند که نهادهای دیگر نمی‌توانند به‌آسانی آن را پر کنند؛ زیرا مسجد ریشه‌ای هزارساله دارد و برآمده از متن قرآن و سنت پیامبر و روایات معصومان است. چه نهادی می‌تواند به این سطح از قداست، معنویت و مقبولیت نزد جوامع اسلامی برسد؟

برای رسیدن به این امر مهم، یعنی آبادانی فرهنگی، باید مساجد محل معتمد و توانمند آموزش معارف دینی در سطوح مختلف شوند. مسجد باید بتواند همه قشرهای جامعه با سطح آگاهی‌های مختلف را پوشش دهد. به بیانی دیگر، مسجد باید تفکرات ناب اسلامی و فرهنگ تشیع را در سطوح مختلف جامعه چنان تبلیغ کند که: اولاً هیچ‌کس خود را از لحاظ معرفتی بی‌نیاز از مسجد نداند، خواه تعلیم دهد یا تعلیم ببیند؛ ثانیاً افراد مختلف جامعه با هر سطح و درجه علمی، هنگام برخورد با سؤال‌ها و شبهات دینی، نخستین محل و مکانی را که بتواند مشکل یا سؤال فکری‌شان را حل کند، مسجد بدانند.

رسول خدا می‌فرماید: «هرگونه نشستی در مسجد بیهوده است، مگر اینکه برای سه کار باشد: خواندن قرآن، خدا را یاد کردن، و یا دانش اندوختن.»(۹) در کلام رسول خدا نکات درخور توجهی وجود دارد؛ از جمله اینکه هرگونه نشستن در مسجد ممدوح نیست و چه‌بسا نشستن در مسجد لغو و بیهوده باشد. این نشستن در سه حالت بیهوده نیست که دو حالت آن به آموزش بازمی‌گردد: یکی دانش آموختن و دیگری خواندن قرآن. خواندن قرآن نیز خود نوعی عبادت است و در عین حال دانش‌اندوزی نیز هست؛ زیرا قرآن کتابی الهی و منشأ علوم بسیاری است. بنابراین، اگر گفته می‌شود مسجد محل عبادت است، باید برای عبادت سه مصداق مهم معرفی کرد: یکی نماز خواندن و نیایش و مناجات با خداوند و مانند این اعمال عبادی، که باید با معرفت همراه باشند؛ دیگری تلاوت قرآن، که باید همراه با تدبر، تفکر و آموزش باشد؛ و دانش‌اندوزی، دانشی با محوریت قرآن کریم و تفسیر اهل‌بیت علیهم‌السلام. بنابراین مسجد خانه خدا و خانه دانش‌اندوزی است و اهل مسجد باید اهل دانش و معرفت دینی باشند. جز این سه عمل، نشستن و توقف در مسجد امری بیهوده است، آن‌گونه که رسول خدا فرمودند. در روایتی دیگر از رسول خدا آمده است: «هیچ گروهی در یکی از مساجد خداوند متعال برای تلاوت و آموختن قرآن نمی‌نشینند، مگر آنکه آرامش بر ایشان نازل شود و رحمت الهی شامل حالشان گردد و خداوند از آنها در میان کسانی که نزد او هستند یاد کند.»(۱۰) بنابراین ارزش تلاوت و یادگیری قرآن در مسجد روشن است و تأثیرات معنوی مسجد آباد در جامعه، از جمله نزول آرامش و رحمت بر آنان، در روایت بیان شده است که این مختصر مجال شرح آن را ندارد.

توجه به محتوای مساجد و تلاش برای عبادت خداوند و دانش‌اندوزی بسیار مهم است؛ زیرا عبادت بدون دانش‌اندوزی و کسب معرفت، همواره به تحجر و انحراف کشیده خواهد شد. عبادت به‌دور از قرآن کریم و هدایت اهل‌بیت علیهم‌السلام به اسلام خوارج خواهد انجامید؛ عبادتی که سرانجام آن رشد، کمال و ترقی شخص و جامعه نخواهد بود. هرگاه مساجد به هر شکلی از آموزش قرآن و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام خالی شوند، باید منتظر انحراف جامعه از دین‌مداری و انحراف دین‌مداران از اسلام حقیقی باشیم. بی‌تردید هرگاه تعالیم اهل‌بیت علیهم‌السلام و تعالیم کتاب‌های ارزشمند شیعه همچون نهج‌البلاغه، اصول کافی و صحیفه سجادیه در کنار قرآن در مساجد تعطیل شود، زنگ خطری بزرگ برای همه جامعه خواهد بود. بی‌شک دور شدن دین‌مداران جوامع اسلامی ما از معارف قرآن و نهج‌البلاغه، آنان را خوارج‌گونه خواهد کرد و جوانان مساجد را بی‌محتوا خواهند یافت. این هشداری است که رسول‌الله به جامعه اسلامی داده است. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «سیأتی على الناس زمان لا یبقى من القرآن لا رسمه و من الإسلام إلا اسمه یسمون به و هم أبعد الناس منه، مساجدهم عامرة و هی خراب من الهدی»(۱۱)؛ به‌زودی زمانی بر مردم خواهد آمد که از قرآن جز نوشته‌اش و از اسلام جز نامش باقی نمی‌ماند. مردم به نام مسلمان‌اند، ولی دورترین مردم از حقیقت اسلام هستند. مساجدشان از نظر ساختمانی آباد و از لحاظ هدایت خراب است.

آری، قرآنی که بدون کلام اهل‌بیت باشد، جز رسمی و خطی بر کاغذ نیست و مساجدی که ظاهرشان زیبا و آباد باشد، اما به هدایت رسول‌الله و عترت او و قرآن هدایت نیابند، خراب‌اند.

به‌راستی اگر در مساجد همه عالم اسلام، مسلمانان توحید را از نهج‌البلاغه و صحیفه سجادیه می‌آموختند، آیا امروز شاهد شنیع‌ترین و هولناک‌ترین جنایت‌ها به نام توحید و اسلام بودیم؟

اگر در مساجد تفسیر و تبیین کلمه مقدس «الله‌اکبر» از لسان نهج‌البلاغه، اصول کافی شریف و صحیفه سجادیه انجام می‌شد، آیا کسی با این نام مقدس مرتکب چنین جنایت‌های هولناکی می‌شد؟

آیا امروز نباید در جامعه شیعی خود نعمت امنیت را قدر بدانیم؟ و به پاس این امنیت که نعمتی از جانب امام غائب، حضرت مهدی عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف، است، نباید به آبادانی مساجد اهتمام ورزیم و مبلغ معارف و احادیث اهل‌بیت عصمت و طهارت در مساجد باشیم؟

اگر این اهتمام نباشد، مساجد ما «خراب از هدایت» خواهند بود.

إِسْمَاعِیلَ الْجُعْفِیِّ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا جَعْفَرٍ ع یَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أُعْطِیتُ خَمْساً لَمْ یُعْطَهَا أَحَدٌ قَبْلِی جُعِلَتْ لِیَ الْأَرْضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً وَ... . امام باقر علیه‌السلام می‌فرمود که رسول‌الله بیان داشتند: به من پنج موهبت عطا شده است که به احدی پیش از من اعطا نشده بود؛ زمین برای من مسجد و پاک قرار داده شد و... . الأمالی (للصدوق) / النص / ۲۱۶ / المجلس الثامن و الثلاثون

بحار الأنوار (ط - بیروت)؛ ج ۸۰؛ ص ۳۷۳.

امام رضا علیه‌السلام: «... هُوَ أَیَّنَ الْأَیْنَ بِلَا أَیْنٍ...» الکافی (ط - الإسلامیة) / ج ۱ / ۷۸ / باب حدوث العالم و إثبات المحدث.

إرشاد القلوب إلى الصواب (للدیلمی) / ج ۱ / ۷۷ / الباب الثامن عشر: وصایا و حکم بلیغة... ص ۷۲.

بحار الأنوار، ج ۸۱، ص ۱۴.

وسائل الشیعة؛ ج ۵؛ ص ۲۰۵.

وسائل الشیعة، ج ۳، ص ۴۷۹، روایت ۵.

بحار الأنوار (ط - بیروت)؛ ج ۸۰؛ ص ۳۶۱.

بحار الأنوار، ج ۷۷، ص ۸۶.

مستدرک الوسائل، ج ۳، ص ۳۶۳.

کافی، ج ۸، ص ۳۰۸.