تبلور عقلانیت در زیارت‌نامه حضرت معصومه(س)

حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها از مقربان خاص درگاه الهی است. در زیارت‌نامه ایشان که توسط امام رضا علیه‌السلام آموزش داده شده است، زائر خطاب به ایشان عرضه می‌دارد: «إِنَّ لَکِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ»؛ به‌درستی که برای تو نزد خدا شأن و مقامی خاص است. این تعبیر در زیارات اهل‌بیت علیهم‌السلام درباره ائمه طاهرین و رسول‌الله علیهم‌السلام به کار رفته است. (۲)

در روایاتی که از امام صادق، امام رضا و امام جواد علیهم‌السلام رسیده است، بر زیارت آن حضرت تأکید بسیاری شده و فرموده‌اند: «مَنْ زَارَهَا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ» (۳) و نیز فرموده‌اند: «مَنْ زَارَهَا فَلَهُ الْجَنَّةُ». (۴) کسی که او را زیارت کند، بهشت برای او واجب می‌شود و بهشت از آنِ زائر آن بانوی مکرمه است.

هم‌ارز بودن زیارت ایشان با بهشت، خود دلیل دیگری بر مقامات معنوی ایشان و مقرب بودن او نزد پروردگار خویش است.

اهل ایمانی که پس از گذراندن ابتلائات سخت و فتنه‌هایی در دنیا توانسته‌اند ایمان خویش را حفظ کنند، به بهشت وعده داده شده‌اند. بهشت مجموعه‌ای از نعمت‌های تمام‌نشدنی است که خداوند برای ایمان‌آورندگان قرار داده است؛ نعمت‌های مادی و کمال‌های معنوی که آیات و روایات دورنمایی از آن را ترسیم نموده‌اند. خداوند متعال بهشت را بهای جان‌های انسان‌های مؤمن قرار داده است و فرموده‌اند: بهای شما تنها بهشت است و آن را به غیر از بهشت نفروشید: «أَمَا إِنَّ أَبْدَانَکُمْ لَیْسَ لَهَا ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةُ فَلَا تَبِیعُوهَا بِغَیْرِهَا». (۵)

هر کسی که عقل داشته باشد اهل ایمان خواهد بود و هر کسی که اهل ایمان باشد وارد بهشت خواهد شد. (۶) بنابراین کسی که عاقل نباشد و از عقل خویش بهره درست نبرد، وارد بهشت نخواهد شد. کسی که تابع عقل خود نبوده و تابع غیر عقل باشد، هیچ‌گاه بهشت بر او واجب نمی‌شود. از دیدگاه قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام، انسان‌ها به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: دسته‌ای که تعقل می‌کنند و صاحب خرد و عقل هستند و دسته‌ای که تعقل نمی‌کنند و صاحب شیطنت هستند. خداوند بهشت را از کسانی که تعقل می‌کنند پر خواهد کرد و جهنم نیز سرریز از انسان‌هایی می‌شود که خداوند به ایشان عقل عطا کرده است، لیکن به جای تعقل به شیطنت می‌پردازند.

بنابراین هنگامی که بهشت بر زائر حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها واجب می‌شود، یعنی زائر آن بانوی بزرگوار تعقل می‌کند و عقل را در مسیر شیطنت به کار نمی‌بندد؛ چرا که همان‌گونه که امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هر کس که عاقل باشد دین دارد و هر کس که دین دارد وارد بهشت خواهد شد.» به‌خوبی می‌توان فهمید که وجوب بهشت برای زائر به معنای رفع تکلیف از زائر نیست، بلکه به این معناست که این زیارت چنان تأثیر معنوی و معرفتی در انسان می‌گذارد که انسان را در زمره تعقل‌کنندگان قرار می‌دهد. زیارت باعث دوری جهل و شیطنت از انسان می‌شود. در حقیقت، زیارت خاندان پیامبر اکرم و ائمه طاهرین علیهم‌السلام و حضرت فاطمه معصومه سلام‌الله‌علیها نشان از تعقل زائر دارد و خداوند سبحان تعقل نکردن را یکی از عوامل افتادن در دوزخ معرفی می‌کند. (۷) بدیهی است کسی که از تعقل‌کنندگان است، بهشت بر او واجب می‌شود.

زیارت‌نامه حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها نشان از این نکته مهم است. در این زیارت‌نامه، زائر پس از تکبیر، تسبیح و تحمید خداوند متعال به انبیای الهی، از حضرت آدم و نوح تا خاتم‌النبیین، سلام می‌دهد و پس از آن به یکایک اوصیای پیامبر گرامی اسلام سلام می‌کند. پس از سلام به امام حسن عسکری علیه‌السلام، به امام عصر با عبارت «السَّلَامُ عَلَى الْوَصِیِّ مِنْ بَعْدِهِ» سلام می‌کند. زائر در این زیارت اظهار می‌کند که جریان هدایت الهی را به‌خوبی می‌شناسد و با سلام کردن به برگزیدگان الهی و ائمه طاهرین، خود را در مقابل حق متواضع می‌داند. این تواضع درباره حق، نشان از اعقلیت انسان است؛ چنان‌که حضرت موسی بن جعفر به هشام فرمود: «یَا هِشَامُ إِنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ تَوَاضَعْ لِلْحَقِّ تَکُنْ أَعْقَلَ النَّاسِ...» (۸) ای هشام، به‌درستی که لقمان به پسرش گفت: برای حق متواضع باش تا عاقل‌ترین مردم شوی. بنابراین زائر در برابر حق «رأی» و نظر شخصی ندارد و در برابر آنچه از حجت‌های خداوند می‌یابد متواضع خواهد بود و در برابر آن استکبار نخواهد داشت.

هرچند این زیارت توسط امام رضا علیه‌السلام آموزش داده شده است، اما بر امامت ائمه متأخر از امام رضا علیهم‌السلام تأکید دارد، به‌ویژه بر امامت امام زمان عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف. زائر پس از سلام به آخرین حجت خدا، با پنج عنوان بر او صلوات می‌فرستد: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى نُورِکَ وَ سِرَاجِکَ وَ وَلِیِّ وَلِیِّکَ وَ وَصِیِّ وَصِیِّکَ وَ حُجَّتِکَ عَلَى خَلْقِکَ». در این صلوات، حضرت ولی عصر نور، سراج (چراغ)، ولی، وصی و حجت خدا بر تمامی خلق معرفی می‌شود و در این زیارت از خداوند گشایش امر اهل‌بیت، یعنی ظهور امام زمان، و شادمانی اهل‌بیت پیامبر را می‌خواهد. این بدان معناست که زائر با معرفت، محبت و قبول امامت امام غائب، حضرت معصومه را زیارت می‌کند و در حالت انتظار برای فرج، که افضل اعمال است، به زیارت آن بانوی بزرگ می‌رود.

زائر در قسمت‌های پایانی زیارت اعلام می‌دارد که به‌وسیله محبت و ولایت امامان هدایت، به سمت توحید و تقرب به خداوند حرکت می‌کند و به‌وسیله دوری از دشمنان ایشان، شرک را از خود دور می‌کند. در نهایت دو خواسته بسیار مهم در این زیارت از خداوند درخواست می‌شود. در این دو دعا، زائر ثبات قدم بر هدایت و استواری معرفت اهل‌بیت را در قلبش می‌خواهد. او خطاب به حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها عرضه می‌دارد: «أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ ... لَا یَسْلُبَنَا مَعْرِفَتَکُمْ»؛ از خداوند می‌خواهم که معرفت و شناخت شما را از من نگیرد. و در نهایت از خداوند متعال خاضعانه می‌خواهد: «اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ أَنْ تَخْتِمَ لِی بِالسَّعَادَةِ فَلَا تَسْلُبَ مِنِّی مَا أَنَا فِیهِ»؛ خداوندا، از تو می‌خواهم عاقبت مرا به سعادت ختم کنی و آنچه را که در آن هستم، یعنی تولی و تبری، از من مگیری.

این دعاها نشان از خائف بودن زائر دارد. این زیارت به زائر آموزش می‌دهد که همواره باید نسبت به هدایت خویش حساس باشد و این امکان وجود دارد که از مسیر حق منحرف شود. زائر می‌آموزد که مهم‌ترین دعا و خواسته او از درگاه حضرت حق، استواری در مسیر توحید و هدایت ائمه طاهرین است. غفلت نکردن از این نکته که قلب انسان ممکن است از مسیر حق منحرف شود و به سمت ولایت والیان طاغوت برود و از دایره توحید و ولایت والیان الهی خارج و به سمت شرک و کفر برود، نشان از عقلانیت زائر دارد؛ یا به عبارتی دیگر، زیارت‌نامه با توجه دادن به این حقیقت، روح تعقل را در زائر زنده نگه می‌دارد. بنابراین زائر همواره در امور زندگی خویش مراقب تفکرات، اعتقادات، حرکات و سکنات خویش است.

نتیجه تربیتی این زیارت، صالح شدن شخص زائر است یا به عبارتی بهتر، در صلاح باقی ماندن اوست. حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام خطاب به هشام بن حکم می‌فرماید: «ای هشام! خداوند از قوم صالحین حکایت کرده است که ایشان می‌گویند: ای پروردگار ما، قلب ما را منحرف نکن بعد از اینکه آن را هدایت کردی و از نزد خویش به ما رحمت عطا کن که تو بسیار بخشنده‌ای؛ از آن‌جا که می‌دانستند قلب‌ها منحرف می‌شوند و به سمت کوری و کژی میل پیدا می‌کنند.»

از خدا نمی‌ترسد کسی که از جانب خدا خردمند نگردد، و کسی که از جانب خدا خرد نیابد، قلبش بر معرفتی ثابت که به‌وسیله آن بصیرت یابد و حقیقتش را دریابد، استوار نمی‌شود. هیچ‌کس این‌گونه نخواهد بود مگر آنکه گفتارش تصدیق‌کننده رفتارش باشد و نهان و آشکارش یکی باشد؛ چرا که خداوند متعال بر عقل درونی پنهان، جز به ظاهری که از باطن حکایت کند، دلیلی نگماشته است. (۹)

بنابراین زائر حضرت معصومه انسانی صالح است که می‌داند قلبش امکان انحراف دارد و در این خصوص از خداوند مهربان خائف است. نشانه خائف بودنش از پروردگار این است که گفتار و رفتارش منطبق باشد و نهان و آشکارش یکسان باشد؛ و این ویژگی دلیلی بر تعقل زائر حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها است.

بنابر آنچه گذشت، زائر حضرت معصومه سلام‌الله‌علیها کسی است که توسط زیارت‌نامه مأثور امام رضا علیه‌السلام به سمت اصلاح و تعقل رهنمون می‌شود و فرامی‌گیرد که در برابر جبهه حق و حقیقت تواضع یابد و موضع او در برابر شرک، کفر و دشمنان اهل‌بیت علیهم‌السلام تبری و برائت باشد. او که تعقلی از جانب خدا می‌یابد، در این زیارت به افضل اعمال، یعنی انتظار فرج، رهنمون می‌شود و ضمن صلوات بر حجت غائب، ظهور و نصرت او را از خدای خویش می‌خواند. از این روست که زائر در چنان سیر کمالی قرار می‌گیرد و در این مسیر چنان شتابی می‌یابد که به خاطر این زیارت، بهشت بر او واجب می‌شود.