دعای صنمی قریش؛ سند کهن و بررسی تاریخی آن در منابع شیعه

دعای صنمی قریش یکی از دعاهای معروف در فرهنگ شیعه است که در منابع دعایی نقل شده است. این دعا علیه دو شخصیت ناشناس با عنوان «دو بت قریش» (صنمی قریش) سخن می‌گوید. برخی از محققان و مفسران شیعه این دو شخصیت را بر خلفای اول و دوم، ابوبکر و عمر، تطبیق داده‌اند. این تطبیق به دلیل برخی عبارات دعاست که به ظلم، انحراف و غصب حق اشاره دارد.

در نخستین ترجمه‌های قرآن کریم به زبان فارسی، برای یافتن معنای جبت و طاغوت به دعای صنمی قریش استناد شده است.

به گواهی اسناد موجود، زبان پارسی نخستین زبانی بود که توفیق یافت در ترجمه قرآن کریم به کار گرفته شود. این از بختیاری پارسی‌زبانان بود که پس از تازی‌گویان ــ که متن گرامی قرآن، برترین شاهکار هنری و ادبی در زبان ایشان به شمار می‌رود ــ توانستند با معانی بلند این کتاب آسمانی آشنا گردند. در گنجینه ناپدیدکرانه نگارش‌های پارسی، ترجمه‌ها و تفسیرهای کهنه و نوی فراوانی یافت می‌شود که نشان‌دهنده رویکرد خامه‌برکفان پارسی‌دان به گسترش دانش‌های قرآنی در میان پارسی‌زبانان است.

از جمله این نگارش‌های قرآن‌پژوهی، یکی «دقائق التأویل و حقائق التنزیل» است؛ تفسیرنامه‌ای گران‌سنگ، نگاشته دانشمردی شیعه. مصنف «دقائق التأویل»، ابوالْمکارم محمود بن محمد حسنی واعظ، از دانشمندان شیعی سده هفتم هجری است که در فارس می‌زیسته است.

متأسفانه درباره ابوالْمکارم حسنی آگاهی‌های زیادی نداریم. از آثار وی، غیر از «دقائق التأویل» ــ که در این گفتار به اجمال بدان می‌پردازیم ــ یکی «بلابل القلاقل» است که در سطور پیشین نامش آمد.

مصنف «دقائق التأویل» و «بلابل القلاقل»، مجموعه‌ای از رسائل کلامی نیز دارد که نسخه‌ای از آن در کتابخانه ملی ملک موجود است و احتمالاً همین نسخه یگانه دست‌نوشت در دسترس از این کتاب است. استاد محمدتقی دانش‌پژوه در فهرستواره‌ای که برای کتاب‌های فقهی فارسی تألیف کرده‌اند، درباره آن دو تفسیر و این رسائل کلامی سخن گفته‌اند؛ ر.ک: «فهرستواره فقه هزار و چهارصد ساله اسلامی در زبان فارسی»، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷. از «دقائق التأویل و حقائق التنزیل» که موضوع اصلی سخن ماست، ظاهراً تنها یک نسخه شناخته شده است و آن نیز دست‌نوشتی محفوظ در کتابخانه مجلس سنای سابق است. در دانشگاه تهران نیز میکروفیلمی از آن موجود است.