النباالعظیم :محفلی برای پژوهش های شیعه
نویسنده :حامد صارم
چکیده مقاله:
امامت، بزرگترین نعمتی است که خداوند به امت پیامبر اکرم(ص) عطا کرده و محور ابتلای الهی در طول تاریخ اسلام بهشمار میآید. در این میان، حضرت مهدی(عج) بهعنوان آخرین حجت الهی، «باب ابتلا» در عصر غیبت است و سعادت یا هلاکت انسانها به نوع نسبت آنها با این امام غائب وابسته است. روایات اهلبیت(ع) از غربال شدید شیعیان در دوران غیبت خبر میدهند و تنها گروهی اندک را نجاتیافته میدانند؛ کسانی که در محبت، معرفت و اطاعت از امام زمان(عج) راسخ میمانند.
این نوشتار، با تأکید بر آموزههای قرآنی و روایی، نشان میدهد که عبادت، پایبندی به واجبات، ترک محرمات و بهویژه دعا برای تعجیل فرج امام عصر(عج) نقش اساسی در حفظ اعتقاد و عبور از فتنههای آخرالزمان دارد. بر اساس روایت امام حسن عسکری(ع)، نجات در دوران غیبت، در گرو ثبات بر اعتقاد به امامت حضرت مهدی(عج) و توفیق دعا برای فرج ایشان است. همچنین با استناد به توقیعات امام زمان(عج)، بر ضرورت پرهیز از مال حرام و پیوند انتظار صادق با پاکی اقتصادی تأکید میشود. در پایان، مقاله بر تربیت مهدوی نسلها از رهگذر فرهنگ دعا و توجه دائمی به امام زمان(عج) انگشت میگذارد.
واژگان کلیدی:
امام زمان(عج)
غیبت کبری
فتنههای آخرالزمان
دعا برای تعجیل فرج
اعتقادات منتظران
غربال شیعیان
امامت
مال حرام
مقدمه:
یکی از ویژگیهای برجسته معارف شیعه، نگاه ویژه به «امامت» بهعنوان نعمتی الهی و معیار اصلی ابتلای انسانهاست. قرآن کریم از نعمتی سخن میگوید که در قیامت درباره آن سؤال خواهد شد، و روایات اهلبیت(ع) این نعمت را در بسیاری از موارد بر امامت تطبیق کردهاند. در زیارت جامعه کبیره، اهلبیت(ع) «باب ابتلا» معرفی شدهاند؛ دری که آمدن و نیامدن بهسوی آن، مرز نجات و هلاکت را رقم میزند.
در امت اسلامی، هر دورهای رنگ و بویی از این امتحان داشته است، اما در عصر غیبت کبری، این ابتلاء صورتی پیچیدهتر و عمیقتر پیدا میکند؛ زیرا امام زمان(عج) از دیدگان پنهان است و همین غیبت، زمینهی غفلت، انحراف و سوءاستفاده شیطان را فراهم میآورد. روایات، از فتنههایی سخن گفتهاند که اعتقادات مؤمنان را هدف میگیرد و بسیاری را از صراط ولایت دور میسازد.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که منتظرِ واقعی در عصر غیبت چگونه میتواند ایمان و ارتباط خود را با امام زمان(عج) حفظ کند و از گرداب فتنههای آخرالزمان نجات یابد؟ این مقاله در پی آن است که با تکیه بر آیات و روایات، نشان دهد پایبندی به امامت، عبادت الهی، دعا برای تعجیل فرج و پرهیز از مال حرام، ارکان اصلی نجات در این دوراناند.
امامت؛ بزرگترین نعمت و محور امتحان امت
امامت، نعمتی بزرگ و سرنوشتساز است که خداوند آن را به امت پیامبر(ص) ـ و بهطور خاص شیعیان ـ ارزانی داشته است؛ نعمتی که بنا بر آیهی شریفهی «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ» در قیامت دربارهی آن سؤال خواهد شد (تکاثر، ۸). در منطق دین، همهی آزمایشهای الهی در امت پیامبر اکرم(ص) در نهایت به همین نعمت امامت باز میگردد؛ هر کس در اعتقاد به امامت راسخ بماند و وظایف خود را در برابر امام زمان خویش بشناسد و انجام دهد، اهل نجات خواهد بود و در غیر این صورت در جرگهی هلاکشدگان قرار میگیرد. در زیارت شریف جامعهی کبیره، خطاب به امام معصوم(ع) میخوانیم: «وَ الْبابُ الْمُبْتَلى بِهِ النّاسُ، مَنْ أَتاكُمْ نَجا وَ مَنْ لَمْ یَأْتِكُمْ هَلَكَ»؛ شما اهلبیت، همان دری هستید که مردم بهوسیلهی شما آزمایش میشوند؛ هر کس به سوی شما بیاید نجات مییابد و هر کس به سوی شما نیاید هلاک میشود (زیارت جامعه کبیره).
توجه به حضرت مهدی(عج)؛ ضرورت عصر غیبت
حضرت مهدی علیهالسلام آخرین حجت و ذخیره الهی برای بشر است. طبق مضمون زیارت جامعه کبیره، آن حضرت نیز همچون دیگر ائمه(ع) «باب ابتلاء» و محل آزمون مردم است؛ هر کس به سوی او حرکت کند و مسیر خود را با ولایت و اطاعت او تنظیم نماید، در زمره اهل نجات قرار میگیرد و هر کس سلوک و حرکتی به سمت این امام غائب نداشته باشد، در معرض هلاکت خواهد بود (زیارت جامعه کبیره). این قاعده، قاعدهای عام درباره همه ائمه طاهرین علیهمالسلام است؛ چه در زمان حضور ظاهری باشند و چه در پسِ پرده غیبت. اگر امام حاضر باشد، وظیفه مؤمن رفتن به سوی امام و پیروی از اوست و در صورت غیبت نیز مکلف است به سمت امام خود حرکت کند، او را یاد کند و به او توجه داشته باشد.
در عصر غیبت، این قاعده اهمیتی دوچندان مییابد؛ زیرا امام در اختفا به سر می برد و همین امر زمینه غفلت را فراهم میکند. شیطان نیز از همین غیبت ظاهری بهره میبرد تا دلها را از یاد امام زمان(عج) منصرف سازد و غفلت از امام، مقدمه سقوط و هلاکت معنوی است. از این رو، برای نجات از فتنههایی که در آخرالزمان دامنگیر مؤمنان میشود، چارهای جز توجه مستمر و حرکت قلبی و عملی به سوی حضرت مهدی علیهالسلام نیست؛ فتنههایی که بسیاری از دیندارانِ ظاهراً مستقر را در گرداب انحراف، هلاکت و حتی کفر گرفتار خواهد ساخت.
غربال شدن شیعیان در زمان غیبت
امام صادق علیهالسلام درباره شدّت فتنههای عصر غیبت میفرماید:
«وَ اللهِ لَتُمَحَّصُنَّ، وَ اللهِ لَتُمَیَّزُنَّ، وَ اللهِ لَتُغَرْبَلُنَّ حَتّى لا یَبقى مِنکُم إلّا الأندر»؛
به خدا سوگند، حتماً پاکسازی میشوید؛ به خدا سوگند، حتماً از یکدیگر جدا خواهید شد؛ به خدا سوگند، چنان غربال میشوید که جز گروهی بسیار اندک و نادر از شما باقی نخواهد ماند (بحارالأنوار، ج۵، ص۲۱۶، باب «التمحیص و الاستدراج»).
این روایت شریف، هشدار روشنی است که خداوند شیعیان را در دوران غیبت دچار آزمایشهایی بسیار سخت میکند؛ بهگونهای که بسیاری از کسانی که خود را منتسب به تشیّع میدانند، در این غربالگری الهی کنار میروند و تنها گروهی اندک، خالص و پایدار باقی میمانند. نجاتیافتگانِ این دوران کسانی هستند که در عصر غیبت، خود را هرچه بیشتر به امام زمان علیهالسلام نزدیک کرده، در محبت، معرفت و اطاعت از ایشان رشد کنند و فاصلهی خود را با ولیّ خدا کاهش دهند.
امام زمان علیهالسلام میفرماید: «هر یک از شما باید کاری انجام دهد که او را به محبت و دوستی ما نزدیک سازد و از آنچه خوشایند ما نیست و سبب کراهت و خشم ماست دوری گزیند.» اگر انسان کاری انجام دهد که رضایت خداوند و خشنودی اهلبیت علیهمالسلام، بهویژه امام عصر عجلاللهتعالیفرجه را جلب کند و از آنچه مایه خشم و ناراحتی آنان است دوری کند، خود آن حضرت بر او منّت نهاده، لطف و عنایت ویژهی خویش را شامل حال او خواهد ساخت (نقل از توقیعات امام زمان(عج)).
عبادت؛ راهی برای نزدیکی به امام زمان(عج)
عبادت، راه رسیدن به خدا و مسیر رشد و کمال مخلوقات است. قرآن کریم هدف آفرینش انسان و جن را چنین بیان میکند:
«وَ ما خَلَقتُ الجِنَّ وَ الإنسَ إلّا لِیَعبُدون»؛
و جن و انس را نیافریدم جز برای آنکه مرا عبادت کنند (ذاریات، ۵۶).
«عبادالرحمن» کسانی هستند که همه چیز را از خدا و برای خدا میدانند؛ ازاینرو اعمال، افکار و رفتار آنان رنگ عبادت میگیرد و تمام زندگی و تلاششان در مسیر رسیدن به معبود شکل مییابد (ر.ک: فرقان، ۶۳).
بیتردید یکی از مهمترین اموری که انسان را در زمره یاران حقیقی حضرت مهدی(عج) نگاه میدارد، اهتمام به انجام واجبات و پرهیز جدّی از محرمات الهی است. امّا باید توجه داشت که این تنها شرط نجات از فتنههایی نیست که میتواند به هلاکت انسان بینجامد؛ چرا که گرداب فتنههای آخرالزمان، بیش و پیش از هر چیز اعتقاداتِ منتظران حضرت مهدی(عج) را هدف میگیرد و با ایجاد باورهای باطل و انحرافی، زمینهی سقوط و هلاکت آنها را فراهم میسازد.
دعا؛ سپر نجات از فتنهها
یکی از مهمترین وظایفی که شیعیان در قبال امام زمان علیهالسلام دارند، دعا برای تعجیل فرج آن حضرت است. این توفیق، عطیهای الهی است و نصیب هر کسی نمیشود؛ هر دل و زبانی شایستهی این ارتباط نیست. بیتردید، یکی از آثار مهم دعا، تعجیل در فرج آن امام غائب است؛ امّا در کنار این اثر بزرگ، ثمرهی مهم دیگری نیز دارد و آن، مصونماندن از هلاکت در دوران غیبت و رهایی از گرداب فتنههای آخرالزمان است.
دعا برای تعجیل فرج، سپری است که شیعیان را از انحرافات عقیدتی و کژیهای فکری و اخلاقیِ آخرالزمان حفظ میکند. از اینرو، امام حسن عسکری علیهالسلام به احمد بن اسحاق میفرمایند:
«وَ اللهِ لَیَغیبَنَّ غَیبَةً لا یَنجو فیها مِنَ الهَلَکةِ إلّا مَن ثَبَّتَهُ اللهُ عزّوجلّ على القَولِ بإمامَتِه و وَفَّقَهُ فیها لِلدُّعاءِ بتَعجیلِ فَرَجِه»؛
به خدا سوگند، برای او غیبتی خواهد بود که در آن غیبت، هیچکس نجات نمییابد مگر کسی که خدای عزّوجل او را بر اعتقاد به امامت آن حضرت ثابتقدم بدارد و در آن دوران، توفیق دعا برای تعجیل فرج او را روزیاش کند (کمالالدین، ج۲، ص۳۸۴).
بر پایهی این روایت شریف، دعا برای تعجیل فرج حضرت مهدی علیهالسلام از مهمترین وظایف هر شیعه است؛ وظیفهای ظاهراً ساده، امّا در باطن بسیار عمیق و تعیینکننده. همهی شیعیان آن حضرت باید نسبت به این عمل، اهتمام و مداومت داشته باشند و این فرهنگ را به فرزندان خود نیز بیاموزند تا نسلهای آینده نیز تربیتی مهدوی پیدا کنند و اعتقاد و توجه به امام زمان(عج) همواره در جوامع شیعی زنده و جاری بماند.
سرّ تأکید بر دعا برای امام زمان(عج)
میتوان گفت یکی از اسرارِ این همه تأکید در روایات و توقیعات حضرت مهدی علیهالسلام بر دعا برای ظهور و نیز دعا برای سلامتی آن حضرت، این است که دعا کردن، نام و یاد امام عصر(عج) را در دلها زنده نگه میدارد. وقتی انسان مکرّر برای امام زمانش دعا میکند، حضور او در باطن جانش پررنگ میشود و در نتیجه، شیطان نمیتواند به آسانی از غیبت ظاهری آن حضرت سوءاستفاده کند و مردم را به غفلت، بیتفاوتی و کوتاهی بکشاند.
از سوی دیگر، دعا برای تعجیل فرج، آرمان و افق زندگیِ دعا کننده را نیز شکل میدهد؛ یعنی او را مشتاقِ حیات در دولت و حکومت حضرت مهدی علیهالسلام میکند. چنین انسانی، بهتدریج از وضع موجودِ آمیخته با ظلم و نفاق بیزار میشود و در درون خود از آن تبری میجوید. در این حالت، مصداق «منتظر واقعی» است؛ کسی که با قلب و زبان و عمل، خواهان تحقق دولت کریمه اهلبیت علیهمالسلام است و پیوسته زمزمه میکند:
«اللّهُمَّ إنّا نَرغَبُ إلَیکَ فی دَولةٍ کریمةٍ تُعِزُّ بها الإسلامَ و أهلَه و تُذِلُّ بها النفاقَ و أهلَه» (دعای افتتاح).
کسی که آرزویش عبادت خداوند در دولتی است که در آن، اسلام و اهلش عزیز و نفاق و اهلش خوار و ذلیلاند، آسانتر میتواند خود را از فتنههای آخرالزمان نجات دهد؛ زیرا دل او با آرمانِ عزّت مؤمنان و ذلّت منافقان گره خورده است. چنین انسانی، بهتدریج رفتار و سبک زندگی خویش را بر اساس رضایت حضرت مهدی علیهالسلام تنظیم میکند و نمیتواند در عین دعا برای فرج، در صف منافقان یا یاریدهندگان ظلم قرار بگیرد.
پرهیز از مال حرام؛ شرط انتظارِ صادق
مرحوم کلینی نقل میکند که امام زمان عجلاللهتعالیفرجهالشریف، اموالی را که برخی از شیعیان برای ایشان فرستاده بودند نپذیرفتند و آنها را بازگرداندند؛ زیرا آن اموال از راه مشروع به دست نیامده بود. در توقیعی که به خط مبارک حضرت صادر شده، آمده است:
«… وَ أَمّا أموالُکُم فَما نَقبَلُها إلّا لِتُطَهَّروا، فمَن شاءَ فَلْیَصِل و مَن شاءَ فَلْیَقطَع، فَما آتانَا اللهُ خَیرٌ مِمّا آتاکُم»؛
امّا اموال شما را ما تنها برای آن میپذیریم که بهوسیله آن، خود را پاک کنید؛ پس هر که میخواهد بفرستد و هر که میخواهد نفرستد؛ آنچه را خداوند به ما عطا کرده، از آنچه شما برای ما میفرستید بهتر است (کلینی، الکافی، نقل به مضمون).
بیتردید کسی که همیشه زمزمه لبش «اللهم عجّل لولیک الفرج» است و خود را در صف منتظران و معتقدان به آن حضرت میبیند، نمیتواند نسبت به محرمات، بهویژه مال حرام بیتفاوت باشد؛ چنین کسی برای آنکه در زمره یاران حقیقی امام عصر(عج) باقی بماند، باید در کسب و خرج مال، بیشترین دقت را در حلال و حرام داشته باشد و از هرگونه درآمد و تصرف مشکوک و ناپاک به شدّت پرهیز کند.
نتیجه:
بر اساس آنچه گذشت، امامت و بهویژه ولایت حضرت مهدی(عج) نعمت بزرگی است که سرنوشت معنوی انسان به آن گره خورده است. عصر غیبت، زمان غربالگری شدید شیعیان است و تنها کسانی از این غربال الهی سرافراز بیرون میآیند که در محبت، معرفت و اطاعت از امام زمان(عج) استوار بمانند و نسبت خود را با او جدّی بگیرند. عبادت خالصانه، انجام واجبات، ترک محرمات و حساسیت بر پاکی مال، پایههای ضروری این پایداریاند.
در این میان، دعا برای تعجیل فرج جایگاهی ویژه و نجاتبخش دارد؛ دعایی که هم به تعجیل در ظهور آن حضرت یاری میرساند و هم، قلب مؤمن را در فضای یاد امام، زنده و بیدار نگه میدارد. کسی که هر روز برای فرج دعا میکند، بهتدریج آرمان خود را در زیستن زیر پرچم دولت کریمه اهلبیت(ع) تعریف میکند و از وضع موجودِ آمیخته با ظلم و نفاق بیزار میشود.
این نوشتار، خواننده را به این جمعبندی دعوت میکند که انتظار، فقط یک حالت احساسی یا دعای زبانی نیست؛ بلکه برنامهای است برای ساختن خویشتن بر اساس رضایت ولیّ خدا. اگر میخواهیم در فتنههای آخرالزمان به سلامت عبور کنیم، باید همزمان با زمزمهی «اللهم عجّل لولیک الفرج»، سبک زندگی، انتخابها و کسب و کار خود را نیز به گونهای تنظیم کنیم که شایستهی یاری امام عصر(عج) باشد.
فهرست منابع :
- قرآن کریم
- سوره تکاثر، آیه ۸
- سوره ذاریات، آیه ۵۶
- سوره فرقان، آیه ۶۳
- زیارت جامعه کبیره
- متن زیارت جامعه کبیره، نقل در کتاب مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی.
- مجلسی، محمدباقر
- بحارالأنوار، جلد ۵، باب «التمحیص و الاستدراج»، مؤسسه الوفاء، بیروت.
- صدوق، محمد بن علی
- کمالالدین و تمام النعمة، جلد ۲، روایت امام حسن عسکری(ع) به احمد بن اسحاق، نشر اسلامی، قم.
- طوسی، محمد بن حسن
- الغیبة، بخش مربوط به توقیعات امام زمان(عج) و عبارت «و أمّا أموالکم فما نقبلها إلاّ لتطهّروا…».
- کلینی، محمد بن یعقوب
- الکافی، روایات مربوط به امام زمان(عج) و توقیع «أمّا أموالکم فما نقبلها إلاّ لتطهّروا…».
- ادعیه مهدوی
- دعای افتتاح، فراز «اللهم إنا نرغب إلیک فی دولة کریمة…»، نقل در مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی.
