🔹 بررسی استدلالیِ دو ادعا درباره رحلت حضرت صدیقه طاهره (س):
«وفات بر اثر غم» یا «شهادت بر اثر هجوم» – با استناد به آیات، روایات معتبر و متون تاریخ
النباالعظیم :محفلی برای پژوهش های شیعه
نویسنده :حامد صارم
سالهاست سعی کردهاند شهادت فاطمه زهرا (س) را به «مرگ از غصّه» تقلیل دهند؛
اما اسناد شیعه و سنی از سقط محسن، ضرب و جرح، و پهلوی شکسته سخن میگویند.
اگر واژه «وفات» دلیل بر نبود شهادت است، پس چرا همین واژه درباره حمزه، جعفر طیار و امام حسین (ع) نیز بهکار رفته؟
پرسش اصلی اینجاست:
آیا فاطمه (س) در فراق پدر جان داد، یا زیر ضربات مهاجمان؟
پاسخ به این سؤال، تنها یک موضوع تاریخی نیست،
بلکه خط تمایز میان حقیقت غدیر و تحریف سقیفه است؛
و هرکس از مواجهه با آن بگریزد، ناخواسته در صف انکارگران ولایت میایستد.
چکیده
بحث درباره نحوه رحلت حضرت فاطمه زهرا (س)، تنها یک مسئله تاریخی نیست، بلکه نقطهای محوری در فهم حقیقت غدیر و هویت تشیع است. در طول تاریخ، دو روایت اصلی درباره علت وفات آن حضرت شکل گرفته است: روایتی که شهادت ایشان را نتیجه ضرب و جرح پس از هجوم به بیت فاطمه (س) میداند، و روایتی که علت وفات را صرفاً غم و اندوه ناشی از رحلت پیامبر (ص) معرفی میکند. این پژوهش با تحلیل انتقادی منابع معتبر شیعه و سنی، نشان میدهد که استعمال واژه «وفات» نمیتواند دلیلی بر انکار شهادت باشد؛ زیرا در قرآن و متون روایی، این واژه بهطور عام برای هرگونه مرگ—اعم از شهادت—بهکار رفته است. همچنین، گزارشهای متعدد تاریخی از شکستن پهلو، سقط جنین و آسیبهای جسمانی حضرت زهرا (س)، گواهی روشن بر ماهیت شهادتآمیز رحلت ایشان است. استناد به «مرگ از غصّه» و نادیده گرفتن این شواهد، نوعی تقلیلگرایی تحریفآمیز است که در نهایت، به تضعیف پیام غدیر و تطهیر حوادث سقیفه میانجامد. این مقاله با شیوه احتجاجی و استدلالی، نشان میدهد که انکار شهادت حضرت زهرا (س)، نه یک خطای تاریخی ساده، بلکه انکار بخشی بنیادین از هویت اعتقادی اسلام اصیل است.
واژگان کلیدی
شهادت حضرت زهرا (س)، سقیفه، غدیر، ضرب و جرح، سقط محسن (ع)، هجوم به بیت فاطمه، وفات یا شهادت، تحریف تاریخ اسلام، احتجاج، منابع شیعه و سنی، عصمت، ولایت، تاریخ صدر اسلام، ادبیات فاطمی.
مقدمه
مسئله نحوه رحلت حضرت فاطمه زهرا (س)، تنها یک موضوع تاریخی محدود به یک مقطع زمانی نیست؛ بلکه یکی از بنیادیترین نقاط گرهی در تاریخ اسلام است که بهطور مستقیم با مسئله ولایت، غدیر، مشروعیت سیاسی پس از پیامبر (ص) و صورتبندی هویت شیعی در پیوند است. اختلاف میان دو روایت اصلی ــ «شهادت در اثر ضرب و جرح پس از هجوم به بیت فاطمه (س)» در برابر «رحلت بر اثر اندوه از فقدان پیامبر (ص)» ــ نه یک اختلاف جزئی، بلکه نزاعی بر سر حقیقت تاریخ و اصالت مرجعیت دینی است.
در طول تاریخ، گروهی با برجستهسازی واژه «وفات» و نسبت دادن رحلت آن حضرت به «غم و اندوه»، کوشیدهاند حقیقت شهادت فاطمه زهرا (س) را کمرنگ ساخته و از پیام سیاسی، اعتقادی و الهی این رخداد فاصله بگیرند. این در حالی است که منابع متعدد شیعه و سنی، بهصراحت از ضرب پهلو، شکستن دنده، سقط محسن (ع) و لطمههای جسمانی به عنوان علت اصلی رحلت آن بانو یاد کردهاند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که: آیا شواهد تاریخی موجود، با روایت «مرگ از حزن» سازگارتر است یا «شهادت بر اثر جراحات»؟
اهمیت پرداختن به این موضوع در آن است که نوع تلقی از نحوه رحلت حضرت زهرا (س)، مستقیماً بر فهم ما از غدیر، مشروعیت خلافت و جایگاه امام علی (ع) اثر میگذارد. انکار شهادت آن بانو، عملاً به انکار ظلم واقعشده پس از پیامبر (ص)، و در نتیجه، به تضعیف اصل امامت و ولایت میانجامد. ازاینرو، بازخوانی این مسئله، نه یک بحث تاریخی صرف، بلکه دفاعی علمی و احتجاجی از حقیقت اسلام ولایی است.
روش پژوهش حاضر، تحلیل تطبیقی منابع معتبر شیعه و سنی، ارزیابی کاربردی واژگانی همچون «وفات» و «شهادت»، و بررسی استنادی گزارشهای مستقیم درباره آسیبهای جسمانی حضرت زهرا (س) است. در پرتو این بررسی روشن خواهد شد که تقلیل رحلت آن حضرت به «مرگ طبیعی» یا «وفات از غصه» ــ برخلاف ظاهر علمی آن ــ چیزی جز بازتولید یک قرائت تحریفشده از تاریخ صدر اسلام نیست.
این مقاله میکوشد با رویکردی مستدل و مستند، ضمن نقد علمی شبهات مذکور، حقیقت تاریخی شهادت حضرت زهرا (س) را بر پایه اسناد معتبر روشن سازد و نشان دهد که جدال بر سر «وفات یا شهادت»، جدالی بر سر جوهره اسلام است؛ همانگونه که انکار شهادت آن بانو، در نهایت، انکار غدیر و انکار تمام اسلام خواهد بود.
بررسی «علّت اصلی» شهادت حضرت فاطمه (س)
با توجه به اسناد فراوانی که درباره شهادت آن بزرگترین مظلوم تاریخ، حضرت فاطمه زهرا (س)، در منابع شیعه و سنی وجود دارد، محدود کردن علّت وفات آن حضرت به صرف آلام روحی ناشی از رحلت رسول خدا (ص)، نه تنها تحلیلی ناقص، بلکه تحریفی خطرناک از یک حقیقت بزرگ تاریخی است. پرسش محوری این نوشتار آن است که: آیا حضرت زهرا (س) صرفاً از داغ فراق رسول خدا (ص) از دنیا رفت، یا شدّت جراحات واردشده بر جسم آن حضرت، علّت اصلی شهادت بوده است؟
در این مقاله، ضمن تبیین جایگاه وجودی حضرت زهرا (س) و نشاندادن حساسیت مسئله شهادت ایشان، دو شبهه اصلی در باب «وفات» یا «شهادت» آن حضرت بررسی میشود:
۱. شبههی استعمال واژه «وفات» به جای «شهادت» در برخی منابع،
۲. شبههی محدود کردن علّت رحلت حضرت به اندوه و غصّه وفات پیامبر (ص).
نویسنده با استناد به آیات قرآن، روایات معتبر و گزارشهای تاریخی متعدد، نشان میدهد که اولاً واژه «وفات» در قرآن و متون حدیثی اعم از مرگ طبیعی و شهادت است و ثانیاً بر اساس شواهد متعدد، ضرب و جرحهای ناشی از هجوم به بیت فاطمه (س)، علّت اصلی شهادت آن بانو بوده است، نه صرفاً غم فراق رسول خدا (ص).
۱. جایگاه وجودی حضرت زهرا (س) و اهمیت مسئله شهادت ایشان
حضرت فاطمه زهرا (س)، به تصریح روایات معتبر، سرور زنان عالم است (۱) و از مقام عصمت برخوردار است؛ آیه شریفه تطهیر «اِنَّما یُریدُ اللهُ لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ اَهْلَ البَیتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطهیراً» در شأن ایشان و دیگر اهلبیت (ع) نازل شده است. احترام و عظمت آن بانو تنها به سبب انتساب نسبی به نبیّ مکرم اسلام (ص) نیست؛ هرچند همین انتساب به خودی خود شرافتی عظیم است، اما روایات فراوانی که در شأن حضرت زهرا (س) نقل شده، موقعیت ایشان را در میان امت اسلامی، بهعنوان معیاری الهی برای حق و باطل، بسیار حساستر و تعیینکنندهتر مینماید.
پیامبر اکرم (ص) درباره این بانوی مکرّمه میفرماید:
«اِنَّ اللهَ یَرْضی لِرِضاها وَ یَغْضَبُ لِغَضَبِها» (۲)
و در روایت دیگری میفرماید:
«فاطِمَةُ بَضعَةٌ مِنّی، مَنْ آذاها فَقَدْ آذانی…» (۳)
اگر بر اساس این روایات، رضای فاطمه، رضای خدا و غضب او، غضب خدا باشد، آنگاه این پرسش بنیادین و تکاندهنده بهطور منطقی پیش میآید که:
اگر غضب فاطمه (س) همان خشم خداوند است، قاتلان حضرت زهرا (س) در چه مرتبهای از خشم الهی قرار خواهند داشت؟
از سوی دیگر، وقتی اذیت فاطمه زهرا (س)، به تصریح پیامبر (ص)، آزار دادن خود رسول خداست و غضب او، غضب الهی، باید جایگاه کسانی که در آزار و ضرب و جرح او نقش داشتهاند، بر اساس آیهی صریح قرآن ارزیابی شود؛ آنجا که خداوند میفرماید:
«اِنَّ الَّذینَ یُؤذونَ اللهَ وَ رَسولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الآخِرَةِ وَ اَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهیناً» (۴)
بنابراین، مسئله شهادت حضرت زهرا (س)، صرفاً یک موضوع تاریخی ساده نیست؛ بلکه معیار مهمی برای سنجش موضع انسان در برابر خدا و رسول اوست. از همینروست که شهادت فاطمه زهرا (س) در تاریخ اسلام اهمیت ویژهای پیدا میکند و طبیعی است که عدّهای که شهادت آن حضرت، بطلان مبانی و تفکّراتشان را آشکار میسازد، در طول تاریخ کوشیدهاند این حقیقت را انکار یا کمرنگ کنند.
۲. ماهیت شبهات و شگردهای انکار شهادت
گروهی با القای شبهات گوناگون، در پی آناند که این حقیقت بزرگ را از ذهن و وجدان مسلمانان بزدایند. روشن است که برای زیر سؤال بردن اعتقادی که قرنها شیعیان با آن زیسته و هویت خود را بر پایه آن سامان دادهاند، نمیتوان با یک شبهه سطحی و مستقیم وارد شد؛ از این رو، در طراحی و القای اینگونه شبهات، زیرکانه و پیچیده عمل میشود.
نویسنده به درستی تأکید میکند که:
«شبهات هرچه لطیفتر بیان شوند، فریبندهتر و خطرناکترند.»
اینگونه شبهات، هم کشف و استخراجشان دشوارتر است و هم پاسخگویی به آنها برای عموم مردم، مشکلتر. پیچیدهترین شبهات، آن دستهاند که در قالب تحقیق و پژوهش علمی مطرح میشوند و طراحان آن، از موضع «جستجوگر کنجکاو» سخن میگویند؛ گویی در پی کشف حقیقتاند، در حالیکه در لایه زیرین، حقیقت را هدف گرفتهاند.
در توصیف این سنخ شبهات بهدرستی گفته شده است:
«این سنخ شبهات، هیچگاه به طور مستقیم به انکار یک واقعیت تاریخی رو نمیآورند؛ بلکه شگرد اصلی در طراحی آنها این است که خواننده را در تردید و تعجب فرو میبرند. آنچه در پی خواندن این گونه شبهات پدید میآید، موجی از تردید، ابهام و شگفتی است که در نهایت خواننده را ناخودآگاه به سوی انکار سوق میدهد؛ انکاری که روح را میخراشد و شاید هیچگاه بر زبان جاری نشود.» (۵)
در ادامه، بهعنوان نمونه، یکی از این شبهات که در شماره ۶۶۸ روزنامه «آفتاب» درباره علّت مرگ حضرت زهرا (س) مطرح شده، نقل و نقد میشود.
۳. طرح شبهه: «وفات» در برابر «شهادت» و «مرگ از غصّه»
آن نوشتار، در مقام پاسخ به علّت مرگ حضرت زهرا (س)، چنین ادعا میکند که:
در مورد وفات حضرت زهرا (س) در منابع متقدّم و متأخّر، از جمله مناقب ابن شهرآشوب، روضه الواعظین ابن فتال نیشابوری، منتهی الآمال محدّث قمی و اعیان الشیعه سیدمحسن امین عاملی و بسیاری از منابع دیگر، واژه «وفات» به کار رفته است. برحسب آنچه در این منابع آمده، حضرت زهرا (س) پس از رحلت رسول خدا (ص) آنقدر غمگین شد که شب و روز میگریست، بهشدّت دلسوخته، لاغر و نحیف شد و در اثر بیماری، پس از مدتی رحلت فرمود. در پارهای از کتب، ناراحتیهای ناشی از مشاجرات و درگیریهای پس از وفات رسول خدا (ص) نیز مزید بر علت شمرده شده است. سپس نتیجه گرفته میشود که نمیتوان همه آنچه امروز درباره شهادت حضرت نقل میشود را متواتر و اجماعی دانست و در نهایت، گفته میشود: شهادت یا وفات حضرت زهرا (س) یک مقوله تاریخی است و بزرگان شیعه نیز که رحلت آن حضرت را «وفات» ثبت کردهاند، سنّی نبودهاند.
در این نوشتار، واژه «وفات» در مورد حضرت زهرا (س)، مترادف با «عدم شهادت» فرض شده و نویسنده کوشیده است چنین القا کند که هرجا این واژه به کار رفته، مراد مرگ طبیعی و غیرشهادتی است. به علاوه، علت درگذشت حضرت به غصّههای ناشی از فقدان رسول خدا (ص) و اندوه شدید حاصل از مرگ آن حضرت محدود شده و با بزرگنمایی این اندوه، علت رحلت فاطمه (س) «منحصراً غم و اندوه» معرفی میشود. متن حاضر، دو شبهه اصلی این نوشته را بهصورت اجمالی و در عین حال، استدلالی، بررسی میکند:
۱. شبههی استعمال «وفات» به جای «شهادت»،
۲. شبههی انحصار علّت رحلت در آلام روحی و غم فقدان پیامبر (ص).
۴. شبهه نخست: استعمال واژه «وفات» به جای «شهادت»
با اندکی تأمل در واژه «وفات» و با دقت در استعمال قرآنی آن، مغالطه بهکاررفته در این شبهه آشکار میشود. در قرآن، واژه «وفات» برای مطلق مرگ به کار رفته است:
«اللهُ یَتَوَفَّی الأَنْفُسَ حینَ مَوْتِها» (۶)
با توجه به این نکته که استعمال واژه «وفات» در قرآن، اعم از مرگ طبیعی و شهادت است، روشن میشود که هیچگونه تعارضی بین شهادت حضرت زهرا (س) و کاربرد واژه «وفات» در باره آن حضرت وجود ندارد؛ زیرا «وفات» هرگونه مرگی را دربرمیگیرد و نفیکننده شهادت نیست.
استعمال این کلمه در کتب بزرگان شیعه از متقدّمین و متأخرین نیز به همین معنای عام است و هرگز مقصود عالمان شیعی از بهکاربردن واژه «وفات»، انکار شهادت حضرت صدّیقه کبری (س) نبوده است؛ بهویژه آنکه برای اشخاصی که شهادتشان در کارزار یا در اثر ترور یا مسمومیت، محرز و قطعی است نیز، از واژه «وفات» استفاده شده است.
برای نمونه:
- شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ ق) (۷) درباره جناب جعفر طیار و زید بن حارثه روایتی به این مضمون نقل میکند:
«اِنَّ النَّبیَّ (ص) حینَ جاءَتهُ وَفاةُ جَعْفَرِ بنِ أبیطالبٍ وَ زَیدِ بنِ حارثةَ، کانَ اِذا دَخَلَ بَیتَهُ کَثُرَ بُکاؤُهُ عَلَیهِما جِدّاً…» (۸)
یعنی هنگامی که خبر «وفات» جعفر بن ابیطالب (طیار) و زید بن حارثه به رسول خدا (ص) رسید، هرگاه وارد منزل میشد، گریهاش بر آن دو شدّت مییافت. روشن است که جعفر طیار و زید بن حارثه، در میدان نبرد به شهادت رسیدهاند. - ابن شهرآشوب (متوفّای ۵۸۸ ق) درباره تاریخ تولّد امام سجاد (ع) نقل میکند:
«قَبْلَ وَفاةِ أمیرالمؤمنینَ بِسَنَتَینِ…» (۹)
در حالیکه وفات امیرالمؤمنین (ع) در متن تاریخ، قطعیّاً همراه با شهادت است. - طبرسی (متوفّای قرن ۶) در اشاره به عملکرد محمّد بن حنفیه پس از شهادت امام حسین (ع) مینویسد:
«بَعْدَ وَفاةِ أَخیهِ الحُسَینِ صَلَواتُ اللهِ عَلَیهِ…» (۱۰)
حال آنکه شهادت امام حسین (ع) از مسلّمترین حوادث تاریخ اسلام است.
در منابع اهلسنّت نیز، برای دو شهید بزرگوار صدر اسلام، یعنی جناب حمزه (۱۱) و جناب جعفر طیار (۱۲)، واژه «وفات» به کار رفته است. آیا صرف استعمال واژه «وفات» در مورد امام حسین (ع) و امیرالمؤمنین (ع)، ما را مجاز میکند که بگوییم این دو امام بزرگوار شهید نشدهاند و به مرگ طبیعی از دنیا رفتهاند؟ اگر این منطق پذیرفته شود، باید در حادثه عاشورا نیز به صرف بهکاررفتن واژه «وفات»، در اصل شهادت تردید کرد! این، خود نشاندهنده باطل بودن مبنای استدلال آن نویسنده است.
هرچند محدّث قمی در منتهی الآمال از واژه «وفات» برای حضرت صدّیقه کبری (س) استفاده کرده است، ولی در کتاب دیگرش به نام بیت الأحزان درباره همان بانو، تعبیری روشن به کار میبرد:
«الشَّهیدةُ المَظلُومَةُ المَقهُورَةُ…» (۱۳)
بنابراین، خودِ بهکارگیرندگان واژه «وفات» نیز هیچگاه شهادت آن حضرت را انکار نکردهاند.
نمونهها و شواهد برای افشای این مغالطه بسیار است؛ اما به جهت رعایت اختصار، به همین مقدار بسنده میشود. نتیجه این بخش آن است که: استعمال واژه «وفات»، نه در قرآن و نه در متون حدیثی و تاریخی، به معنای نفی شهادت نیست و استناد به این واژه برای انکار شهادت حضرت زهرا (س)، یک مغالطه لغوی آشکار است.
۵. شبهه دوم: انحصار علّت رحلت در آلام روحی ناشی از وفات پیامبر (ص)
شبهه دوم آن نوشتار، آن است که دلیل اصلی درگذشت حضرت زهرا (س)، صرفاً غصّههای ناشی از فقدان رسول خدا (ص) و اندوه شدید پس از رحلت ایشان بوده و سخن از ضرب و جرح و هجوم به بیت فاطمه (س)، یا بیاساس است یا لااقل متواتر و اجماعی نیست.
در پاسخ باید گفت: هیچکس منکر غم و اندوه عمیق حضرت صدّیقه کبری (س) از درگذشت پدر بزرگوارشان نیست. بیتردید، این اندوه، در جان آن بانو ریشهدار و ژرف بوده است. اما آنچه محل نزاع است، بزرگنمایی افراطی این اندوه به گونهای است که علت انحصاری شهادت آن بانوی بزرگوار، تنها «غم و اندوه» پنداشته شود و نقش عوامل دیگر، بهویژه ضرب و جرحهای پس از سقیفه، نادیده گرفته شود.
در عین پذیرش تأثیر عمیق اندوه بیپایان صدّیقه طاهره (س) از فقدان رسول خدا (ص)، باید بر اساس شواهد تاریخی، بر نقشآفرینی عوامل بسیار مهمّ دیگری در رحلت حضرت زهرا (س) تأکید کرد. تذکر این نکته ضروری است که در صفحات تاریخ، هیچ نشانهای از ضعف جسمانی حضرت زهرا (س) تا قبل از حوادث سال یازدهم هجری به چشم نمیخورد (۱۴). بر خلاف آنچه برخی پنداشتهاند (۱۵)، نصوص تاریخی، حکایت از قوّت جسمانی حضرت فاطمه زهرا (س) دارد (۱۶)، هرچند اظهار شده: «فاطمه از نظر جسمی کوچک و لاغر بود…» (۱۷). بنابراین، تصویر کردن بانویی از اساس ضعیف و نحیف که با اندک اندوهی از پای درمیآید، تصویر درستی از واقعیت تاریخی نیست.
۶. مدارک تصریحکننده به شهادت حضرت فاطمه زهرا (س)
پس از نقد دو شبههی یادشده، متن به سراغ برخی از مدارکی میرود که صریحاً بر شهادت حضرت زهرا (س) تأکید دارد و نشان میدهد که ضرب و جرح ناشی از هجوم به منزل آن حضرت، مقدمهی مستقیم رحلت ایشان بوده است.
- قاضی نعمان مغربی (متوفّای ۳۶۳ ق) نقل میکند که از امام جعفر بن محمد صادق (ع) از پدرش روایت شده است: پیامبر خدا (ص) به فاطمه (س) محرمانه فرمود که او نخستین فرد از اهلبیت است که به ایشان ملحق میشود (۱۸). پس از آنکه رسول خدا (ص) رحلت فرمود و از سوی جماعت به آن بانو آسیبها رسید، در بستر افتاد، بدنش ضعیف شد، گوشت بدنش آب شد و چون شبحی گردید:
«وَ نَحَلَ جِسْمُها وَ ذابَ لَحْمُها وَ صارَتْ کَالْخَیالِ.» (۱۹) - شیخ طوسی (متوفّای ۴۶۰ ق) تصریح میکند:
«… و مشهوری که در میان شیعه، هیچ اختلافی در آن نیست، آن است که عمر چنان ضربهای بر شکم آن بانو وارد کرد که سقط جنین نمود…» (۲۰) - علامه حلی (متوفّای ۷۲۶ ق) مینویسد:
«وَ ضُرِبَتْ فاطِمَةُ علیهاالسّلام فَأَلْقَتْ جَنیناً اُسْمُهُ مُحْسِنٌ…» (۲۱)
یعنی فاطمه (س) مورد ضرب و کوب قرار گرفت و در نتیجه، جنینی را که نامش محسن بود، سقط کرد.
این تصریحات نشان میدهد که ضرب و جرح بدنی، حقیقتی جدّی در پرونده رحلت حضرت زهرا (س) است، نه امری حاشیهای یا صرفاً اضافهشدهی متأخران.
۷. تبیین «علّت اصلی» رحلت حضرت فاطمه (س)
بر اساس مجموعه شواهد نقلشده، میتوان گفت: حضرت فاطمه (س) در مسیر دفاع از امیرالمؤمنین علی (ع) متحمّل لطمات روحی و بهویژه صدمات جسمانی شدیدی شدند و علّت اصلی رحلت ایشان، ضرب و جرحهای ناشی از هجوم هواداران خلیفه به «بیت فاطمه (س) بوده است، نه صرفاً غم فراق پیامبر (ص).
طبری امامی (متوفّای قرن ۵) از ابوبصیر از امام صادق (ع) روایت میکند:
«دلیل وفات آن بانو این بود که قنفذ ـ غلام عمر ـ به دستور او با نعلِ شمشیر (آهنی که در انتهای غلاف شمشیر قرار دارد) ضربهای سخت بر آن بانو وارد کرد؛ بهگونهای که محسن را سقط نمود و از همانجا به بیماری شدیدی مبتلا شد…» (۲۲)
کفعمی (متوفّای ۹۰۵ ق) مینویسد:
«همانا سبب درگذشت آن بانو این است که وی ضربه خورد، کوبیده شد و سقطِ جنین کرد.» (۲۳)
طبرسی (متوفّای قرن ۶) نقل میکند:
«فاطمه (س) در آستانه در، بین همسرش و آنان (مهاجمان) حائل شد. قنفذ با شلاق بر بازوی آن بانو زد و اثر آن، چون بازوبندی بر بازویش ماند. ابوبکر به قنفذ پیام داد که او را بزن! پس آن بانو را به قسمتی از خانهاش افکندند و استخوان دندهای از پهلوى او شکست و آن بانو جنینی را از بطنش سقط کرد. سپس پیوسته در بستر افتاده بود تا آنکه بر اثر همان لطمهها، شهید از دنیا رفت…» (۲۴)
این شهادتها در کنار هم، تصویری روشن از «علّت اصلی» رحلت آن بانوی مظلوم ارائه میکند: شهادت در اثر ضرب و جرح و سقط جنین، در جریان هجوم به خانه وحی.
۸. نتیجهگیری: انکار شهادت، تحریف غدیر و اسلام
با توجه به مدارک معتبر و اسناد فراوانی که درباره شهادت آن بزرگترین مظلوم تاریخ موجود است، منحصر کردن علّت وفات حضرت زهرا (س) در رنجها و آلام روحی ناشی از رحلت رسول خدا (ص)، ظلمی بزرگ و گناهی نابخشودنی در حقّ آن بانوست. این تقلیلگرایی، صورت دیگری از تحریف تاریخ و جابهجا کردن جای جلاد و شهید است.
اگر بگوییم انکار این شهادت جانسوز، خود ظلمی بزرگ به آن بانوی مظلوم است، سخنی به گزاف نگفتهایم. انکار شهادت حضرت زهرا (س) بهسان انکار غدیر است و انکار غدیر، بهمعنای انکار تمام اسلام؛ زیرا غدیر، روز اکمال دین و اتمام نعمت بود و حضرت زهرا (س) همان کسی است که برای پاسداری از پیام غدیر، درگیر دستگاه حاکم شد، نه برای منافع شخصی. دغدغه آن بانوی بزرگوار، زیر پا گذاشتهشدن پیام غدیر بود؛ غدیری که بدون آن، رسالت خداوند در زمین به انجام نمیرسید.
به بیان دیگر، انکار شهادت آن مظلومه، انکار غدیر است؛ و انکار غدیر، انکار حقیقت ولایت و جوهره اسلام. بیتردید، شهادت غریبانه سرور زنان جهانیان، یکی از اسباب اصلی آن است که امروز هنوز صدای رسول خدا (ص) در گوش تاریخ میپیچد:
«مَنْ کُنتُ مَولاهُ فَهذا علیٌّ مَولاه.»
این حقیقت، نه تنها یک مسئله تاریخی، بلکه معیاری برای موضعگیری ایمانی انسان در برابر ولایت و هدایت الهی است.
سخن آخر:
بررسی مستندات تاریخی، روایی و تحلیلی در این پژوهش نشان داد که محدود کردن رحلت حضرت فاطمه زهرا (س) به «مرگ ناشی از اندوه فقدان پیامبر (ص)» یک برداشت تقلیلگرایانه و خلاف واقع است که نه تنها با منابع معتبر شیعه، بلکه با گزارشهای متعدد اهل سنت نیز ناسازگار است. تحلیل دقیق واژه «وفات» در متون دینی آشکار ساخت که این اصطلاح در قرآن و حدیث، اعم از مرگ طبیعی و شهادت بوده و هرگز نافی شهادت نیست؛ چنانکه برای بسیاری از شهدای مسلم تاریخ اسلام نیز واژه «وفات» بهکار رفته است.
در مقابل، مجموعهای از روایات معتبر، نقلهای تاریخی کهن و تصریحات علمای برجسته، بهروشنی بر این واقعیت تأکید دارد که حضرت زهرا (س) در جریان هجوم به خانه و در دفاع از ولایت، دچار ضرب و جرح شدید شده، جنین خود را از دست داده و بر اثر همین جراحات به شهادت رسیدهاند. انکار این حقیقت تاریخی، نه یک خطای روشی یا اختلاف نظر علمی، بلکه تحریفی آگاهانه از تاریخ صدر اسلام است که پیامد مستقیم آن، تطهیر عاملان هجوم به بیت وحی و زدودن چهره ظلم از صحنه پس از پیامبر (ص) است.
نتیجه پژوهش حاضر آن است که علت اصلی رحلت حضرت زهرا (س)، جراحات جسمانی ناشی از هجوم و ضرب و جرح بوده است، نه صرفاً آلام روحی ناشی از غم فقدان پیامبر (ص). این نتیجه، تنها بیانگر یک رخداد تاریخی نیست؛ بلکه مرزی اعتقادی و تمدنی میان دو قرائت از اسلام است:
اسلامی که در غدیر به ولایت ختم شد، و اسلامی که با سقیفه مسیر خود را از خط هدایت جدا کرد.
ازاینرو، مسئله شهادت حضرت زهرا (س)، معیار سنجش حق و باطل در تاریخ اسلام است؛ همانگونه که انکار آن، مقدمه انکار غدیر، امامت و در نهایت، حقیقت اسلام ولایی است. دفاع از شهادت آن بانوی مظلوم، صرفاً دفاع از یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه دفاع از عدالت، رسالت، ولایت و جوهره اصلی دین است؛ دینی که بهروشنی فریاد میزند:
«مَنْ آذی فاطِمَةَ فَقَدْ آذانی، وَ مَنْ آذانی فَقَدْ آذَی اللهَ.»
و امروز، پس از چهارده قرن، هنوز این پرسش باقی است:
اگر غضب فاطمه، غضب خداست؛ قاتلان فاطمه در کدام جایگاه ایستادهاند؟
پینوشتها :
- الکافی، ج۱، ص۴۵۸.
- بحارالأنوار، ج۲۷، ص۶۲.
- همان.
- احزاب، ۵۷.
- به رنگ خون، علی لباف.
- زمر، ۴۲.
- متوفای ۳۸۱.
- من لا یحضره الفقیه، حدیث ۵۲۷.
- متوفّای ۵۸۸، مناقب آل أبیطالب، ج۴، ص۱۷۵، مؤسسه انتشارات علّامه، قم.
- احتجاج، ج۲، ص۲۷۳.
- عاصمی شافعی، م ۱۱۱۱ هجری، سمط النجوم العوالی، ج۱، ص۴۲۶، دارالکتب العلمیّه.
- ابن ابی شیبه، م ۲۳۵ هجری، المصنّف، ج۳، ص۶۲ و ج۷، ص۴۱۴، مکتبه الرشد.
- بیت الأحزان، ص۳.
- عباس محمود عقاد، فاطمة الزهراء و الفاطمیّون، چاپ دوم، ص۶۸.
- دکتر علی شریعتی، فاطمه، فاطمه است، ص۱۱۷؛ «فاطمه اساساً تنی ضعیف داشت.»
- سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج۱، ص۳۰۷، به نقل از مستدرک حاکم نیشابوری.
- ایوب گنجی، فاطمه زهرا از خود دفاع میکند، ص۳۶.
- توجه: برخی نویسندگان با اتکا به «تقدیرگرایی جبری» در تفکرات سنّیان، علت درگذشت زودهنگام حضرت زهرا (س) را صرفاً «تحقق پیشبینی پیامبر» دانستهاند؛ انگیزه ثبت اینگونه روایات از سوی هواداران مکتب خلفا (از جمله عایشه) را باید در همین نکته جستوجو کرد.
- دعائم الإسلام، ج۱، ص۲۳۲.
- تلخیص الشافی، ج۳، ص۱۵۶.
- شرح التجرید، ص۳۷۶.
- دلائل الإمامه، ص۴۵، چاپ جدید: ص۱۳۴.
- مصباح، ص۵۲۲.
- احتجاج، ج۱، ص۸۳.
