آیا معاویه پشتِ ترور امام علی (ع) بود؟ پیوند خونین اموی ـ یهودی

شهوت قدرت و حکومت، بزرگ‌ترین وادی‌ای است که انسان‌ها را به سوی نابودی و هلاکت می‌کشاند. جز معصومان و کسانی که تحت فرمان آنان‌اند، هر کس به سوی قدرت و حکومت گام بردارد، ناگزیر وارد این مسیر خطرناک و ویرانگر می‌شود. میل به قدرت آن‌قدر شدید است که صاحبان آن را کور، کر و لال می‌کند. آنان جز برای به‌دست آوردن قدرت و حفظ حکومت، چیزی نمی‌بینند، چیزی نمی‌شنوند و چیزی نمی‌گویند.

در چنین وضعیتی، هر کس که در جایگاه مخالف ظاهر شود، باید حذف گردد؛ حتی اگر برادر یا مادرِ صاحب قدرت باشد. در این راه، برای رسیدن به حکومت و قدرت، هیچ دین و باوری اهمیت ندارد؛ تنها خلافت و سلطه مهم است. آتش بی‌پایان شهوت قدرت چنان سوزان و مرگبار است که همه‌چیز، حتی دین و انسانیت، را می‌سوزاند؛ زیرا جان انسان‌های بی‌گناه و شریف در برابر این آتش بی‌رحم ارزشی ندارد.

این مسئله در تاریخ اسلام، در سیاست‌ها و عملکرد برخی حاکمان که به هیچ قیمتی حاضر به دست کشیدن از قدرت نبودند، به‌روشنی دیده می‌شود؛ حتی اگر به خون‌ریزی و پایمال شدن حقوق مسلمانان می‌انجامید.

صاحبان قدرت همواره از همه توانایی‌های خود استفاده می‌کنند تا خود را شایسته‌ترین افراد برای حکومت و خلافت معرفی کنند. نادانی مردم همواره بهترین ابزار برای رسیدن به این هدف بوده است. آری، معاویه با سوءاستفاده از نادانی مردم و با شهوت قدرت و حکومت، نه‌تنها به خون‌ریزی و پایمال کردن حقوق مسلمانان پرداخت، بلکه آشکارا با خدا جنگید. بااین‌حال، بسیاری از کسانی که امروز خود را موحد می‌دانند و طبل دین‌داری می‌کوبند، معاویه را از بزرگان دین می‌شمارند و با الگو گرفتن از او، بر کشتن مسلمانان و ریختن خون آنان اصرار می‌ورزند، بی‌آنکه بدانند معاویه یکی از خون‌خوارترین و شیطانی‌ترین حاکمان ستمگر این کره خاکی بوده است. معاویه عقل نداشت؛ او به جای عقل، زشتی و شیطنت را برگزید. (۱)

معاویه که بازماندهٔ سقیفه و محصول خلافت سه حاکم پیشین بود، برای رسیدن به خلافت هر کاری از دستش برمی‌آمد انجام داد. او حتی به حکومت شام (سوریه) نیز راضی نبود. آتش شهوت قدرت در او چنان زبانه می‌کشید که حتی به هم‌حزبی خود، عثمان بن عفان ــ که از بنی‌امیه بود ــ نیز رحم نکرد و او را آگاهانه به سوی مرگ کشاند. امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) در نامه‌ای به او نوشت: «به خدا سوگند، جز تو پسرعمویت را نکشت.» (۲)

معاویه از یاری عثمان خودداری کرد تا آن‌که او کشته شد. بلاذری در «أنساب الأشراف» می‌نویسد: «معاویه این کار را کرد تا عثمان کشته شود و او مردم را به سوی خود فراخواند.» (۳) معاویه عثمان را کشت تا قدرت را حفظ کند و به آن برسد. عثمان که مانعی در راه حکومت او بود، با این نیرنگ از میان برداشته شد. اما برخلاف انتظارش که پس از خلافت عثمان ادارهٔ امور مسلمانان را به دست گیرد، مردم با امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) بیعت کردند و خلافت ظاهری امام علی (علیه‌السلام) آغاز شد.

بیعت با امام علی (علیه‌السلام) برخلاف خواست معاویه بود. او که با ترتیب‌دادن قتل عثمان در رؤیای خلافت بود، این بار به بهانهٔ خون‌خواهی عثمان وارد عرصهٔ سیاست شد و با نیرنگ و فریب، دو جنگ بزرگ را به راه انداخت.

سرانجام، امام علی بن ابی‌طالب در محراب مسجد به دست «اشقی الآخرین» به شهادت رسید. مشهور است که ابن ملجم، قاتل امام علی (علیه‌السلام)، از خوارج باقی‌مانده بود و در انتقام از نهروان و در راستای نظریه و شعار «إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ»، امام علی (علیه‌السلام) را به شهادت رساند. بااین‌حال، با اندکی تأمل، به نظر می‌رسد مظنونان اصلی و گردانندگان پشت‌پردهٔ شهادت امام علی (علیه‌السلام)، معاویه و عمرو بن عاص بوده‌اند. این دو، متهمان اصلی در شهادت امام علی (علیه‌السلام) هستند.

معاویه برای دستیابی به اهداف خود و تحقق رؤیای خلافتش تنها یک راه در پیش گرفت: ترور امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام). او هیچ راه‌حلی جز حذف فیزیکی مخالفانش نداشت. این رویکرد به امام علی (علیه‌السلام) محدود نبود، بلکه در تاریخ سیاسی امویان روشی رایج به شمار می‌رفت. امویان، به‌ویژه در دوران معاویه، به‌شدت به ترور به‌عنوان ابزاری سیاسی تکیه می‌کردند و بارها مخالفان سیاسی خود را از طریق توطئه‌های پنهانی از میان برمی‌داشتند. از جمله کسانی که مسموم و کشته شدند، کعب بن ابی‌سفیان، عبدالرحمن بن عوف، سعد بن ابی‌وقاص و زیاد بن ابیه بودند.

اما برجسته‌ترین نمونه این ترورهای پنهانی، شهادت مالک اشتر بود که به دست معاویه مسموم و شهید شد. امام حسن مجتبی (علیه السلام) نیز قربانی توطئه‌ای مشابه از مسمومیت و شهادت گردید.

این شیوه پنهانیِ ترور، تنها در روزگار معاویه رایج نبود، بلکه از آغاز تاریخ بنی‌امیه یکی از روش‌های معمول آنان برای برپایی و حفظ قدرت به شمار می‌رفت. در این زمینه، بررسی شخصیت ابن ملجم ــ قاتل امام علی (علیه السلام) ــ به‌ویژه در ارتباط با معاویه، آشکارا نشان می‌دهد که او ممکن است یکی از مأمورانی بوده باشد که فرمان معاویه را در این جنایت تاریخی اجرا کرده‌اند. پیشینه ترورهای سیاسی و رویکرد امویان در حذف مخالفان، این نظریه را تقویت می‌کند.

گزارش‌های تاریخی نشان نمی‌دهد که ابن ملجم خانه‌ای در کوفه داشته باشد. همچنین هیچ گزارشی از همسر یا فرزندان او در کوفه، نه پیش از آن‌که ابن ملجم به جهنم رفت و نه پس از آن ــ کنایه از هلاکت او ــ وجود ندارد. او در خانه قطام یا اشعث اقامت داشت.

خوارج به عبادت و پارسایی شدید شهرت داشتند؛ اهل عبادت و زهد بودند، اما بی‌بصیرت. بااین‌حال، در ابن ملجم هیچ نشانه‌ای از زهد یا عبادت دیده نمی‌شود. رفتار او، چنان‌که در تاریخ ثبت شده است، بیشتر به امویان شباهت دارد تا خوارج. ابن ملجم در شب قدر با قطام شراب نوشید (۴)، هنگام حمله به امام (علیه السلام) جامه‌ای ابریشمی بر تن داشت (۵)، و در شبی از شب‌های رمضان با قطام زنا کرد. خوارج به زهد افراطی خود شناخته می‌شدند؛ آنان گناهان کبیره را حرام می‌دانستند و اگر گناهکار توبه نمی‌کرد، کشتن او را واجب می‌شمردند.

چگونه ممکن است کسی معتقد باشد که ارتکاب گناه کبیره برابر با کفر و خروج از دین است، اما بی‌هراس شراب بنوشد، در رمضان زنا کند و ابریشم ــ که بر مردان حرام است ــ بپوشد؟ ابن ملجم در شبی که با قطام زنا کرد، صد هزار درهم نقره به او داد (۶). این امر به‌روشنی نشان می‌دهد که ابن ملجم ثروت فراوانی داشت و آن را بی‌هیچ ملاحظه‌ای در یک شب هزینه کرد. این در حالی است که امام علی (علیه السلام) در جنگ جمل، بیت‌المال بصره را میان مسلمانان تقسیم کرد و سهم هر یک پانصد درهم نقره بود.

روشن است که انگیزه ابن ملجم در این جنایت بزرگ، دستیابی به آخرت یا بهشت نبود؛ بلکه او یکسره در پی منافع دنیوی بود. کسی که طالب آخرت باشد و چنین جنایتی مرتکب شود، می‌بایست آن شب نهایت زهد و فروتنی را نشان می‌داد. آشکار است که ابن ملجم در برابر ترور امام علی (علیه السلام) به مال طمع داشت. بنابراین، باید گفت که او از خوارج نبود. سخنان امیرالمؤمنین گواه این امر است؛ هنگامی که شمشیر بر سر مبارکش فرود آمد، فرمود: «پسر آن زن یهودی، عبدالرحمن بن ملجم مرادی، مرا کشت.» (۷) و در روایتی دیگر، پیامبر (صلی الله علیه و آله) به امام علی (علیه السلام) فرمود: «همانا قاتل تو مانند یک یهودی است؛ بلکه او یهودی است.» (۸)

دو پرسش مهم مطرح می‌شود:

اگر به پرسش دوم پاسخ داده شود، پاسخ پرسش نخست نیز روشن خواهد شد. هنگامی که پیوندهای عمیق میان امویان و یهود را پیش از اسلام، در زمان پیامبر و پس از شهادت ایشان درک کنیم و همکاری این دو گروه دشمن را در توطئه‌ها و قتل‌ها به یاد آوریم، روشن می‌شود که ابن ملجم عامل امویان و یهود بوده است.

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مردم را به تلاوت قرآن، تمسک به آن و کنار گذاشتن تورات و انجیل فرا می‌خواند، در حالی که عمر (۹) پیوسته در پی خواندن تورات بود؛ زیرا زبان عبری می‌دانست. پیامبر او را از خواندن تورات نهی کرد. ابوهریره می‌گوید: اهل کتاب تورات را به عبری می‌خواندند و برای مسلمانان به عربی تفسیر می‌کردند و پیامبر فرمود: «اهل کتاب را تصدیق نکنید و تکذیبشان نیز نکنید، بلکه بگویید: به خدا و آنچه بر ما نازل شده و آنچه بر شما نازل شده ایمان آوردیم.» (۱۰) هرچند این روایت از منبع شیعیِ معتبر نیست، پیوند نیرومند یهود با برخی مسلمانان روشن است. همچنین آنجا که عمر گفت از پیامبر درباره آموختن تورات پرسیده است (۱۱)، یا در جای دیگر گفت: «ای رسول خدا، اهل کتاب احادیثی برای ما نقل می‌کنند که دل‌هایمان را تحت تأثیر قرار می‌دهد و مشتاق بودیم آنها را بنویسیم.» بسیار معنادار است که کسی که نوشتن احادیث نبوی را ممنوع کرد، مشتاق نوشتن روایت‌های یهودی بود. سیوطی می‌نویسد که عمر نزد یهود می‌رفت و تورات را از آنان می‌شنید (۱۲). بررسی رابطه امویان با یهود سزاوار تحقیقی مستقل و عمیق است؛ اما همین اندازه کافی است: پیوند با یهود از زمان پیامبر در میان امویان و هم‌پیمانانشان وجود داشت، تا آنجا که عمر در ساعات پایانی عمر خود درباره جانشینش با کعب‌الاحبار مشورت کرد و کعب، عثمان یا معاویه را برای خلافت پس از عمر پیشنهاد داد. (۱۳)

یهود و بنی‌امیه کینه‌ای عمیق و دیرینه نسبت به امیرالمؤمنین، علی (علیه السلام)، داشتند. علی (علیه السلام) همان کسی بود که شجاعت و قدرت الهی‌اش سران متکبر قریش و بنی‌امیه، مانند ابوجهل‌ها و طارق‌ها، را بی‌رحمانه در میدان نبرد درهم کوبید. در زمانی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) دژهای یهود را یکی پس از دیگری فتح می‌کرد، این دست امیرالمؤمنین بود که سران یهود را خوار ساخت و به سوی نابودی راند. با چنین پیشینه‌ای، همدستی این دو گروه برای از میان برداشتن او، طبعاً دور از ذهن نیست.

با این حال، در میان این رخدادها، ابن ملجم که فردی از مصر بود، با عمرو بن عاص روابط نزدیکی داشت. عمرو بن عاص که در آن زمان قدرت مصر را در دست داشت، حتی ابن ملجم را به عنوان آموزگار کودکان مصر به کار گرفته بود. ازاین‌رو، این نظریه به‌قوت مطرح می‌شود که ابن ملجم احتمالاً با مأموریتی ویژه از سوی عمرو بن عاص و معاویه به سوی کوفه فرستاده شده بود؛ او نه‌تنها مأموریت ویژه ترور علی (علیه السلام) را بر عهده داشت، بلکه این مأموریت در زمانی به او سپرده شد که علی (علیه السلام) برای جنگ با معاویه آماده می‌شد. سرانجام، با توجه به همه شواهد و قرائنی که در این بحث ارائه شد، می‌توان با قطعیت گفت که معاویه، در پوشش سیاست‌های خود و به‌وسیله دست‌های پنهان، بزرگ‌ترین جنایت تاریخ اسلام را مرتکب شد. نسبت دادن ابن ملجم به خوارج شاید در واقع پوششی برای ارتباط مستقیم او با بنی‌امیه و اهداف معاویه بوده باشد؛ زیرا تاریخ همواره نشان داده است که ناصبیان، برای به دست گرفتن قدرت، تحت هر بهانه‌ای هر مخالفی را «خارجی» (outsider) می‌نامیدند.

در بررسی این پرسش که ابن ملجم قاتل علی (علیه‌السلام) بوده است یا معاویه، روشن می‌شود که معاویه عامل اصلیِ پشتِ ترور علی (علیه‌السلام) شناخته می‌شود. گرچه ابن ملجم به‌عنوان مجری مستقیم ترور امام علی شناخته شده است، شواهد تاریخی و سیاسی نشان می‌دهد که معاویه با بهره‌گیری از سیاست‌های پنهانی و تروریستیِ بنی‌امیه، به‌ویژه در دوران خلافت خود، نقش اصلی را در طراحی این جنایت ایفا کرده است. تاریخ نشان می‌دهد که بنی‌امیه برای حفظ قدرت خود هیچ‌گونه مدارا و نرمشی با مخالفان نداشتند و حذف فیزیکیِ مخالفان از راه توطئه‌های پیچیده و ترورهای مخفیانه، از روش‌های رایج آنان بود. افزون بر این، رابطه نزدیک ابن ملجم با عمرو بن عاص و معاویه نشان می‌دهد که شاید او برای انجام این اقدام مأموریتی ویژه داشته است.

پیشینه تاریخیِ دشمنی عمیق و شدید بنی‌امیه و یهود با علی (علیه‌السلام)، همراه با عملکرد معاویه در قتل عثمان، خون‌خواهیِ او و سیاست‌های خونینش برای دستیابی به خلافت، بیش از پیش نشان می‌دهد که معاویه متهم اصلی این جنایت است. این‌که ابن ملجم در ماه مبارک رمضان ــ زمانی که انتظار می‌رفت به دینداری و فروتنی بگذرد ــ مرتکب گناهان بزرگی چون شراب‌خواری و زنا شده است، دلیلی است بر این‌که او نه‌تنها در شمار خوارج نبوده، بلکه احتمالاً با دست‌های پنهان بنی‌امیه و مأموریت‌های آنان برای حذف علی (علیه‌السلام) ارتباط داشته است.

در نهایت، چنین به نظر می‌رسد که معاویه با سوءاستفاده از نادانی و ایجاد تفرقه میان مسلمانان ــ به‌ویژه از طریق شبکه‌های پنهانی خود ــ توانست به هر قیمت، حتی با خون‌ریزی و ترور، به خلافت دست یابد. او بدین‌سان بزرگ‌ترین جنایت تاریخ اسلام را مرتکب شد و از طریق چهره‌هایی مانند ابن ملجم اهداف خود را پیش برد.

برگرفته از کتاب «Hail Qatul Muawiyah Aliyyah»، نجاح طائی

۱- اصول کافی، ج. ۱، ح. ۳
۲- الغدیر، ج. ۹، ص. ۱۴۹
۳- شرح ابن ابی‌الحدید، به نقل از الغدیر، ج. ۹، ص. ۱۵۰
۴- المناقب، ابن شهرآشوب، ج. ۲، ص. ۱۹۵
۵- بحار، ج. ۴۲، ص. ۲۲۹
۶- التذکرة، سبط ابن الجوزی، ص. ۱۸۵؛ و المناقب، ابن شهرآشوب، ج. ۳، ص. ۹۵
۷- بحار الأنوار، ج. ۴۲، ص. ۲۸۳، باب ۱۲۷ - ماهیت شهادت و وصیت او
۸- بحار الأنوار، ج. ۴۲، ص. ۱۹۷، باب ۱۲۶ - خبر دادن رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از شهادت او
۹- اگرچه عمر از امویان نبود، تا آن اندازه با امویان هم‌پیمان بود که شام را در اختیار امویان گذاشت و عثمان را جانشین خود برگزید Does
۱۰- بخاری، ج. ۵، ص. ۱۵۰
۱۱- کنز العمال، ج. ۱، ص. ۳۷۰، حدیث ۱۶۲۶
۱۲- اسباب النزول، سیوطی، ج. ۱، ص. ۲۱
۱۳- شرح نهج البلاغة، ابن ابی‌الحدید، ج. ۳، ص. ۱۱۵