النباالعظیم :محفلی برای پژوهش های شیعه
نویسنده :حامد صارم
چکیده:
حدیث «ثقلین»، به عنوان یکی از ستونهای استوارِ معارف اسلامی، همواره مورد تأییدِ عموم محدثان و حافظانِ جهان اسلام بوده است. با این حال، ابنجوزی در الموضوعات با اتخاذ رویکردی شاذ، به تضعیفِ سندیِ این روایت پرداخته است. این مقاله با بهرهگیری از روشِ تحلیلِ ساختاری و تکیه بر شیوهیِ عبقاتالأنوار، تهافتِ درونیِ استدلالهایِ ابنجوزی را با مبانیِ سندیِ خودِ او (اعم از حجیتِ مسند احمد و صحیحین) آشکار میسازد. پژوهشِ حاضر نشان میدهد که حضورِ حدیث ثقلین در «دواوینِ ملتزم به صحت» (مانند صحیح مسلم، مستدرک و المختاره) و تصریحِ حافظانی همچون مزی، ذهبی، ابنکثیر، هیثمی و شاه ولیالله دهلوی، سدی نفوذناپذیر در برابرِ تضعیفِ ابنجوزی ایجاد کرده است. نتیجه آنکه تضعیفِ ابنجوزی، نه یک نقدِ عالمانه، بلکه یک استثنایِ ناموجه و در تقابل با «اجماعِ مستمرِ سلف و خَلَف» است که جایگاهِ علمیِ این حدیثِ نبوی را متزلزل نمیسازد.
مقدمه و طرح موضوع
«حدیث ثقلین» به عنوان یکی از ارکان رکین و نصوصِ بنیادین در اثبات جایگاه مرجعیت علمی و هدایتی اهلبیت (علیهمالسلام)، همواره در کانون توجه مباحثات کلامی و حدیثی میان فریقین قرار داشته است. اهمیت این حدیث تا بدانجاست که محدثان و متکلمان، آن را سنگبنای تبیینِ جایگاهِ عترت در کنار کتابالله دانستهاند. با این وجود، مواجهه با این نص صریح، همواره دو رویکرد متفاوت را در سنت حدیثی اهلسنت برانگیخته است؛ گروهی آن را به مثابه حقیقتی تردیدناپذیر پذیرفته و بر تواتر آن صحه گذاردهاند، و گروهی دیگر، با اتخاذ رویکردهای تقلیلگرایانه، تلاش کردهاند تا با خدشه در اسناد یا تقلیلِ جایگاهِ دلالتیِ آن، از پذیرشِ پیامدِ محتومِ این حدیث سر باز زنند.
در این میان، علامه میرحامد حسین در اثر سترگ و دایرهالمعارفگونهی خود، «عبقات الأنوار»، با رویکردی انتقادی به واکاویِ عملکردِ منتقدانی چون شاهعبدالعزیز دهلوی پرداخته است. پژوهشهای پیشین، بر پایه همان روششناسی، نشان دادهاند که حدیث ثقلین با تکیه بر ۱۸۷ طریق معتبر در جوامع روایی اهلسنت، از تواتر قطعی برخوردار است و هرگونه جرحِ راویانِ آن، نه تنها تزلزلِ این حدیث، بلکه فروپاشیِ اعتبارِ بخشِ عظیمی از جوامعِ رواییِ موردِ اتفاقِ آنان (مانند صحاح و مسانید) را در پی خواهد داشت.
اما آنچه در این پژوهش بهطور خاص مورد واکاوی قرار میگیرد، فراتر از بحث کلیِ تواتر، بررسیِ رویکردِ خاصِ ابنجوزی در برخورد با این حدیث شریف است. ابنجوزی که خود از چهرههای شناختهشده در حوزه نقدِ حدیث و تمییزِ روایاتِ صحیح از موضوع است، در مواجهه با حدیث ثقلین، بهجای پذیرشِ هندسه مستحکمِ رواییِ آن، تلاش کرده است با ایرادات و اشکالاتِ خاص (اعم از سندی و دلالتی)، جایگاهِ آن را در ترازویِ نقدِ خویش به چالش بکشد.
طرح اصلیِ نوشتارِ پیشِ رو، بر این محور استوار است که اشکالاتِ ابنجوزی به حدیث ثقلین، نه تنها بر مبانیِ رجالیِ خودِ او و بزرگانِ اهلسنت استوار نیست، بلکه با توسل به قواعدِ «الزام»، میتوان دریافت که این ایرادات در تعارضِ آشکار با متدولوژیِ علمیِ وی در نقدِ متون قرار دارد. این نوشتار با استناد به مباحثِ دقیقِ میرحامد حسین در عبقات الأنوار، درصدد است تا با تحلیلِ تطبیقی، نشان دهد که چرا نقدِ ابنجوزی بر حدیث ثقلین، فاقدِ انسجامِ منطقی بوده و چگونه میتوان با استفاده از ابزارهایِ رجالیِ خودِ منتقدان، بطلانِ این اشکالات را اثبات نمود.
سایهسارِ نقد بر آفتابِ ثقلین: واکاویِ سندیِ ابنجوزی در ترازویِ «عبقات»
در مسیرِ پرفراز و نشیبِ اثباتِ حقانیتِ حدیثِ شریفِ «ثقلین»، یکی از ایستگاههایِ بحثبرانگیز، رویکردِ ابوالفرج بنجوزی در کتاب «العلل المتناهیة» است. وی که خود از مدعیانِ تصفیهیِ سره از ناسره در قلمروِ حدیث است، در مواجهه با این نصِ درخشان، رهیافتی تقلیلگرایانه پیش گرفته و با تیغِ نقد، بر پیکرهیِ سندیِ این حدیث تاخته است.
۱. تبارشناسیِ اشکال: بازخوانیِ موضعِ ابنجوزی
ابنجوزی در اثرِ خویش، پس از ترسیمِ سلسلهسندی که از طریقِ «اَعْمَش»، از «عطیّه» و او از «ابوسعید خُدری» به پیامبر اکرم (ص) منتهی میشود، متنِ شریفِ حدیث را اینگونه روایت میکند:
«إِنّی تارِكٌ فیكُمُ الثَّقَلَینِ كِتابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتی، وَ إِنَّهُما لَنْ یَفْتَرِقا جَمیعاً حَتّی یَرِدا عَلَیَّ الْحَوْضَ، فَانْظُرُوا كَیْفَ تَخْلُفُونی فیهِما»
(من در میان شما دو چیز گرانبها به یادگار میگذارم: کتاب خدا و عترتم را، و این دو هرگز از یکدیگر جدا نمیشوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند؛ پس بنگرید که پس از من با آنها چگونه رفتار میکنید).
ابنجوزی بلافاصله پس از نقلِ این منشورِ هدایت، با قاطعیتی تمام، حکم به عدمِ صحتِ آن داده و مینویسد: «هذا حَدیثٌ لا یَصِحّ»؛ این حدیث صحیح نیست. بنایِ سستِ این استدلال، بر جرح و قدحِ سه تن از راویانِ این سلسلهسند استوار است که در ادامه به تبیینِ آن میپردازیم:
الف) طعن در جایگاهِ رجالیِ عطیّه
نخستین پیکانِ نقدِ او متوجه «عطیّه» است. ابنجوزی با استناد به اقوالِ رجالیونی همچون احمد بن حنبل و یحیی بن معین، تلاش میکند تا ساحتِ علمیِ عطیه را مخدوش جلوه داده و او را در زمرهیِ راویانِ ضعیف قرار دهد.
ب) تهاجمِ متعصبانه به عبدالله بن عبدالقدوس
دومین هدفِ او، «عبدالله بن عبدالقدوس» است که آماجِ تندترین تعابیرِ ابنجوزی قرار گرفته است. او با استناد به کلامِ یحیی بن معین، در توصیفی دور از انصافِ علمی، او را چنین میخواند: «لَیسَ بِشَیءٍ، رافِضِیٌّ خَبیثٌ»؛ (او در نقل حدیث هیچ ارزشی ندارد و رافضیِ پلیدی است). روشن است که این تعبیر، بیش از آنکه بر مبنایِ ضوابطِ سندی باشد، بر پایهیِ تعصباتِ مذهبیِ منتقد بنا شده است.
ج) اسقاطِ اعتبارِ عبدالله بن داهر
در نهایت، ابنجوزی برایِ تکمیلِ حلقهیِ تضعیفِ خود، به سراغِ «عبدالله بن داهر» میرود. او با تکرارِ ارجاعاتِ مکرر به آرایِ احمد بن حنبل و یحیی بن معین، با بیانی تند مینویسد: «لَیسَ بِشَیءٍ، ما یَكْتُبُ مِنْهُ إِنْسانٌ فِیهِ»؛ (او اعتباری ندارد و هیچکس از او حدیثی نمینویسد).
بدینسان، ابنجوزی با تار و پودِ این جرحها، در اندیشهیِ آن است که یکی از متواترترین نصوصِ نبوی را از اعتبار ساقط کند. اما در اندیشهیِ ژرفِ علامه میرحامد حسین در «عبقات الأنوار»، این بنایِ نقدِ ابنجوزی، خود در معرضِ فروپاشیِ منطقی است که در ادامه به بطلانِ آن خواهیم پرداخت.
۲. پاسخ به ادعای ابنجوزی: تزلزلِ مبنا در برابرِ اجماعِ محدثان
در تقابل با داوریِ شتابزدهی ابنجوزی مبنی بر عدم صحتِ حدیث ثقلین، بر اساس مبانیِ سدیدِ مرحوم میرحامد حسین، میتوان بطلانِ این مدعا را با استنادی ناگسستنی به ارکانِ علمیِ اهلسنت، همچون «صحیح مسلم»، اثبات کرد. این پاسخ بر دو پایهی استوار بنا شده است:
۱. حضورِ نصِّ ثقلین در «صحیح مسلم»؛ گواهی بر صحت
نخستین ضربهیِ منطقی بر پیکرهیِ تضعیفاتِ ابنجوزی، حضورِ حدیث ثقلین در صحیح مسلم است. جایگاهِ کتابِ مسلم نیشابوری نزدِ عالمانِ اهلسنت به اندازهای رفیع است که وجودِ یک حدیث در آن، بهخودیخود، حکم به صحتِ آن از منظرِ مؤلف محسوب میشود؛ حالآنکه حدیث شریف ثقلین نه تنها یکبار، بلکه با طُرُق و اسانیدِ متعدد در این کتابِ مرجع ذکر شده است. بنابراین، هرگونه خدشه در صحتِ این حدیث، مستلزمِ خدشه در اعتبارِ «صحیح مسلم» است؛ امری که هیچ محدثِ منصفی بدان تن نمیدهد.
۲. اجماعِ امت بر حجیتِ «صحیحین» و سقوطِ ادعای ابنجوزی
پاسخ دوم، بر قاعدهیِ وزینِ «اجماع» استوار است. بر اساسِ یافتههایِ میرحامد حسین، بزرگانِ این طریقت بر صحتِ احادیثِ صحیحین اتفاقنظر دارند.
- گواهیِ سیوطی و دهلوی بر اجماع: جلالالدین سیوطی در «تدریب الراوی»، از مسلم نیشابوری نقل میکند که وی گفته است: «من هر حدیثی را که نزد من صحیح بود در اینجا نیاوردهام، بلکه تنها احادیثی را آوردهام که بر صحت آنها اجماع شده است.» همچنین شیخ عبدالحق دهلوی در «أسماء رجال المشکاة» بر این نکته صحه گذاشته و آورده است که مسلم، تنها روایاتی را در این کتاب جای داده که علمایِ اسلام بر صحتِ آنها اتفاقنظر داشتهاند.
این حقیقتِ تاریخی، نشان میدهد که ورودِ حدیث ثقلین به صحیح مسلم، بهمثابهیِ مُهری از اجماعِ علما بر صحتِ آن است.
۳. بطلانِ تقابل با اجماعِ عالمان
با تأمل در این هندسهیِ استدلالی، روشن میشود که طعنِ ابنجوزی در این حدیث، پیش از آنکه نقدِ یک روایت باشد، مواجههای ساختارستیزانه با میراثِ حدیثیِ اهلسنت است. در حقیقت، وقتی ستونهایِ استوارِ علمِ حدیث، همچون ابنصلاح، ابواسحاق شیرازی، سرخسی، ابنکثیر، ابنحجر عسقلانی و بسیاری دیگر، بر اعتبارِ کتبِ صحاح قطع و یقین دارند، ادعایِ «عدم صحت» از سوی ابنجوزی، فریادی است که در برابرِ اجماعِ «شرق و غربِ عالم» به خاموشی میگراید.
همانگونه که طیبی نیز تصریح کرده است، بر صحتِ روایاتِ این کتب اجماع وجود دارد و این نصوص، چراغِ راهِ هدایت برایِ امت است. بنابراین، نقدِ ابنجوزی بر حدیث ثقلین، نه تنها فاقدِ مبنایِ رجالیِ متقن است، بلکه با زیر پا گذاشتنِ اجماعِ قطعیِ محدثانِ طرازِ اولِ اهلسنت، عملاً خود را از دایرهیِ اعتبارِ علمی ساقط کرده است. چنین استدلالی، در ترازویِ انصافِ علمی، چیزی جز مخالفتِ آشکار با نصِّ نبوی و اجماعِ امت نیست.
۳. اعتبارِ «صحیح مسلم»؛ سنگری نفوذناپذیر در برابرِ تضعیفات
اگر ابنجوزی در اقدامی ناموجه، حدیث شریف «ثقلین» را به تیغِ تضعیف میسپارد، باید بداند که پیش از او، استوانههایِ سترگِ علمِ حدیث، حصاری از اعتماد بر گردِ کتابِ *مسلم نیشابوری* کشیدهاند که نفوذِ هرگونه خدشه در آن را ناممکن میسازد.
الف) اجماعِ عالمان؛ تکیهگاهِ استدلال
بنا بر گزارشهایِ دقیقِ محدثان، اجماعِ عالمانِ شرق و غربِ عالم بر صحتِ «صحاحِ سته» و شروحِ معتبرِ آن (همچون نگاشتههایِ خطابی، بغوی و نووی)، حقیقتی انکارناپذیر است. وقتی عالمانِ طرازِ اولِ امت، بر درستیِ این کتب اتفاقنظر دارند، ادعایِ ابنجوزی مبنی بر ضعفِ حدیثی که در *صحیح مسلم* جای گرفته، در واقع اعلامِ جدایی از پیکرهیِ اجماعیِ امت است.
ب) «اَصَحُّ الْکُتُبِ بَعْدَ کِتابِ اللهِ»؛ نگاهی از فرازِ قلههایِ حدیث
در میانِ مدافعانِ سرسختِ اعتبارِ *صحیح مسلم*، نامِ **«ابوعلی نیشابوری»** همچون ستارهای در آسمانِ حدیث میدرخشد. او که از سویِ بزرگانی همچون دارقطنی — امامِ جرح و تعدیل — به عنوان **«امامی مُهذَّب»** (پاکیزه از خطا) ستوده شده و از سویِ حافظِ بزرگ، ابنمَندَه، به عنوانِ «حافظترینِ عصر» معرفی گشته، با قاطعیتی مثالزدنی میگوید:
> «در زیرِ آسمان، کتابی صحیحتر از کتابِ مسلم نیست.»
این کلامِ بلند، نه یک ادعایِ ساده، که برخاسته از اشرافِ کاملِ او بر دقایقِ علمِ حدیث است؛ چرا که به باورِ برخی محدثانِ مغرب، مسلم در گزینشِ احادیث، شرطِ سختگیرانهتری نسبت به بخاری داشته و با تقوایی وصفناپذیر، از میانِ ۳۰ هزار حدیثِ مسموع، تنها برگزیدگانی را واردِ اثرِ خود کرده که از منظرِ شرایطِ روایی، به اتقانِ کامل رسیدهاند.
ج) اقتدارِ علمی در برابرِ تضعیفِ ابنجوزی
شخصیتِ ابوعلی نیشابوری به قدری در اتقان و حفظ، یگانه بود که حتی بزرگانِ حدیثِ بغداد، چون ابنعُقده، در برابرِ او سرِ تواضع فرود میآوردند. حال، با تکیه بر چنین وزنِ علمیِ سترگی که بر عصمتِ رواییِ کتابِ مسلم گواهی میدهد، آیا میتوان تضعیفِ حدیثِ ثقلین توسط ابنجوزی را جدی گرفت؟
پاسخِ محققانِ عبقات الأنوار روشن است: هرگاه ابنجوزی حدیثی را که در صحیح مسلم با اسانیدِ معتبر آمده، «ضعیف» میخواند، در حقیقت در حالِ رویارویی با نظرِ قطعیِ بزرگانی است که صحتِ این کتاب را مایه آرامشِ امت میدانند. این تقابل، نشان میدهد که نقدِ ابنجوزی، نه ریشه در «مبادیِ رجالی» مذهبِ خودش، بلکه ریشه در «غرضورزیهایِ دور از موازینِ علمی» دارد که با هیچ منطقِ حدیثشناسانهای قابلِ توجیه نیست.
۴. بنبستِ منطقیِ مخالفان؛ وقتی دهلوی علیه ابنجوزی حکم میدهد
آنچه در بررسیِ رویکردِ ابنجوزی و شاه عبدالعزیز دهلوی در قبالِ «حدیث ثقلین» مایه شگفتی است، نه صرفاً تضعیفِ این نصِ شریف، بلکه نادیده انگاشتنِ مبانیِ رجالیِ خودِ ایشان است. با تکیه بر استدلالهایِ «عبقات الأنوار»، میتوان این تناقضِ ساختاری را در دو گامِ کوتاه ابطال کرد:
الف) اقرارِ دهلوی؛ سندی بر بطلانِ ادعایِ ابنجوزی
شگفتآور است که شاه عبدالعزیز دهلوی، آنگاه که برایِ دفاع از مواضعِ کلامیِ خود در «تحفه اثنیعشریه» نیازمندِ استدلال میشود، صحیح مسلم را به عنوانِ قطعیترین مرجعِ اهلسنت معرفی کرده و مینویسد:
«پاسخ به این طعنه آن است که صحیحترین کتب نزد اهل سنت، صحیح مسلم است.»
این اعترافِ صریح، در ترازویِ «قاعده الزام»، بومرنگی است که به سمتِ خودِ او و ابنجوزی باز میگردد. اگر صحیح مسلم «صحیحترین» کتابِ امت است، چگونه ابنجوزی به خود اجازه میدهد حدیثی را که در همین کتابِ «صحیحترین» ثبت شده، «لا یصح» (ناصحیح) بنامد؟ این تناقض، مرز میانِ «نقدِ علمی» و «غرضورزیِ مذهبی» را به وضوح ترسیم میکند.
ب) اجماعِ قاطع بر نفاستِ «صحیح مسلم»
این تنها نظرِ ابوعلی نیشابوری یا دهلوی نیست؛ بلکه میراثِ علمیِ اهلسنت، سرشار از تعظیمِ این کتاب است:
- نووی: این کتاب را نعمتی الهی میداند که بر امت ارزانی شده و تا قیامِ قیامت، نامِ نیکِ مسلم را زنده نگه میدارد.
- ابنحجر عسقلانی و ذهبی: این کتاب را اثری «نفیس»، «کامل در معنا» و «شگفتآور برای حافظان» توصیف کردهاند.
وقتی حافظانِ نامدارِ حدیث، از نَوَوی تا ذهبی، بر کمال و اتقانِ این کتاب تأکید میورزند، ادعایِ «ضعفِ» حدیث ثقلین، عملاً به معنایِ خروج از دایرهیِ اجماعِ محدثانِ اهلسنت است.
۵. نتیجهگیری کلیدی: خودزنیِ رجالی در ترازویِ انصاف
با تجمیعِ شواهدِ فوق، نتیجه برایِ هر پژوهشگرِ منصفی عیان است:
۱. حدیث ثقلین در صحیح مسلم (معتبرترین کتاب نزد اهلسنت) نقل شده است.
۲. بزرگانِ این طریقت، صحیح مسلم را برخوردار از بالاترین درجاتِ صحت و اتقان دانستهاند.
۳. ابنجوزی با تضعیفِ این حدیث، در واقع بر تمامِ مبانیِ رجالیِ خود و اجماعِ امتِ خویش خطِ بطلان کشیده است.
بنابراین، نقدِ ابنجوزی بر حدیث ثقلین، یک «نقدِ علمی» نیست، بلکه یک «خودزنیِ رجالی» است که بیاعتباریِ آن نه توسطِ شیعیان، بلکه با استفاده از مبانیِ خودِ بزرگانِ اهلسنت (مانند دهلوی و دارقطنی) اثبات میشود. این همان نقطهیِ اوجِ پیروزیِ استدلالیِ عبقات الأنوار است که در آن، مخالفِ حدیث ثقلین، در حصاری از استدلالهایِ خودساخته، گرفتار میآید.
۶. اتقانِ وسواسگونه؛ مسلم بن حجاج و ایستادگی در برابرِ شکها
اگر ابنجوزی در اقدامی ناموجه، حدیث ثقلین را «لا یصح» میخواند، در واقع نه تنها با اجماعِ عالمان، بلکه با جایگاهِ تخصصیِ خودِ «مسلم بن حجاج» و گواهیِ سختگیرترین نقادانِ حدیث درگیر شده است.
الف) تأییدِ سختگیرانهترین نقادان (ابوزرعه و ابوحاتم)
عظمتِ علمیِ مسلم به جایی رسیده بود که ابوزرعه و ابوحاتم — دو تن از نامدارترین و سختگیرترین پیشوایانِ علمِ رجال و حدیث — او را در شناختِ حدیثِ صحیح، بر تمامیِ مشایخ و اساتیدِ زمانِ خود مقدم میداشتند. وقتی چنین داورانِ دقیق و سختگیری، به تخصصِ بیبدیلِ مسلم گواهی میدهند، آیا میتوان ادعایِ ابنجوزی را که قرنها بعد با مبانیِ سست به تضعیفِ روایاتِ این کتاب روی آورده، جدی گرفت؟
ب) نگارشِ «مستخرجها»؛ مهرِ تأییدی بر اعتبارِ مسلم
علاوه بر این، نگارشِ کتابهایِ «مستخرج» بر صحیح مسلم توسطِ نخبگانِ حدیث (همچون ابوعوانه اسفراینی، ابونعیم اصفهانی و دیگران)، گواهیِ عملی بر اعتمادِ مطلقِ امت به صحتِ تمامیِ روایاتِ این کتاب است. این محدثانِ بزرگ، با استخراجِ روایاتِ مسلم با اسانیدِ عالیِ خود، نه تنها بر صحتِ آنها صحه گذاشتهاند، بلکه آن را مرجعِ لایتغیرِ حدیثِ نبوی دانستهاند.
ج) وسواسِ علمی؛ ضامنِ صحتِ متن
نووی در شرح صحیح مسلم، بر این نکته انگشت میگذارد که مسلم در ثبتِ روایات، بالاترین درجاتِ «اتقان»، «احتیاط» و «تقوا» را به کار بسته است. دقتِ وسواسگونهیِ او در:
- ثبتِ کوچکترین اختلافاتِ راویان (حتی در حدِ یک حرف)،
- توجه به ظرایفِ رجالی (مانند تصریح به شنیدنِ مستقیم برایِ رفعِ شبههیِ تدلیس)،
- و سختگیریِ بیبدیل در گزینشِ روایات،
همگی نشان میدهد که کتابِ او، نه یک مجموعهیِ معمولی، که اثری «بیرقیب» است. به تعبیرِ محققان، انکارِ صحتِ حدیثی که در چنین کتابِ مستند و موردِ اعتمادی آمده، «کلا ثم کلا» (هرگز و ابداً) ارزشِ علمی ندارد و فریادی است که در برابرِ شکوهِ علمیِ اجماعِ امت، به خاموشی میگراید.
۷. فراتر از «مسلم»؛ تکرارِ حقیقت در «صحیح ترمذی»
باید دانست که حجیتِ حدیث ثقلین، تنها به صحیح مسلم محدود نیست. این نصِّ شریف، در صحیح ترمذی نیز — که به عنوانِ یکی دیگر از ارکانِ صحاحِ سته و منابعِ اصلیِ استنباطِ احکام نزدِ اهلسنت شناخته میشود — با اسانیدِ معتبر نقل شده است. این تکرارِ در منابعِ معتبر، خود دلیلی دیگر بر تواترِ معنوی و لزومِ پذیرشِ این حدیثِ قدسی است.
نتیجهگیریِ میانی
با اتکا به این مستندات:
۱. تخصصِ مسلم توسطِ سختگیرترین حافظان (ابوزرعه و ابوحاتم) تأیید شده است.
۲. اعتبارِ کتابِ او با نگارشِ دهها مستخرجِ علمی، به اثباتِ قطعی رسیده است.
۳. تکرارِ حدیث در دیگر کتبِ معتبر (مانند ترمذی)، هرگونه بهانهای را برایِ تضعیفِ آن از میان برده است.
بنابراین، تلاشِ ابنجوزی برایِ حذفِ «حدیث ثقلین» از حافظهیِ رواییِ اسلام، نه تنها در برابرِ مبانیِ رجالیِ خودِ اهلسنت به بنبست رسیده، بلکه به عنوانِ یک نقطهیِ سیاه در پروندهیِ نقدِ او ثبت شده است.
. اتقانِ وسواسگونه؛ مسلم بن حجاج در کلامِ پیشوایانِ حدیث
جایگاهِ علمیِ مسلم بن حجاج نه تنها در میانِ متأخرین، که در نظرِ معاصرانِ او نیز به عنوانِ یک مرجعِ بیرقیب شناخته میشد. شواهدِ تاریخی و رجالیِ زیر، گویایِ دقتِ او در تدوینِ صحیح است:
الف) گواهیِ سختگیرترین نقادان (ابوزرعه و ابوحاتم)
عظمتِ علمیِ مسلم چنان بود که ابوزرعه و ابوحاتم — دو تن از نامدارترین و سختگیرترین پیشوایانِ علمِ رجال و حدیث — در مقامِ مقایسه، مسلم را بر تمامیِ مشایخ و اساتیدِ زمانِ خود مقدم میداشتند. ابنحجر عسقلانی نیز به نقل از ثعالبی در مقالید الأسانید تأکید میکند که اهلِ عصرِ مسلم، بر پیشگامیِ او در این حوزه اتفاقنظر داشتهاند. در چنین فضایی، وقتی پیشوایِ بیبدیلی که اجماعِ عالمان بر تخصص و تقوایِ اوست، به صحتِ «حدیث ثقلین» حکم کرده و آن را در کتابِ «صحیح» خود که مقبولِ همگان است جای داده، دیگر هیچ مجالی برای تردید باقی نمیماند و انکارِ امثالِ ابنجوزی در برابرِ این اجماع و اتقان، فاقدِ هرگونه اعتبارِ علمی (کلا ثم کلا) است.
ب) نگارشِ «مستخرجها» و عرضه به ابوزرعه
اعتمادِ محدثانِ طرازِ اول به صحیح مسلم تا بدانجا بوده که گروهی از فرسانِ حدیث (همچون ابوعوانه اسفراینی، ابونعیم اصفهانی، ابوبکر جوزقی و ابوالولید فقیه)، اقدام به تألیفِ «مستخرج» بر آن کردهاند که نشاندهندهیِ باورِ قلبیِ آنها به اتقانِ گزینشهایِ مسلم است. افزون بر این، مسلم برای اطمینانِ حداکثری، کتابِ خود را بر ابوزرعه رازی عرضه کرد و هر حدیثی را که وی بر آن اشکال گرفت، از کتاب حذف نمود؛ این سطح از وسواسِ علمی، عملاً هرگونه ادعایِ «تضعیفِ» حدیثِ مندرج در این کتاب را از ریشه میخشکاند.
ج) کمالات و ظرایفِ رجالی از منظرِ نووی
نووی در تهذیب الأسماء و اللغات و شرح صحیح مسلم، تصریح میکند که هر کس در اسناد، ترتیب، دقتنظر، ظرایفِ تحقیقی، انواعِ ورع و احتیاطِ به کار رفته در کتابِ مسلم تأمل کند، یقین مییابد که او در عصرِ خود و پس از آن بیبدیل است. از نگاهِ نووی، دقتِ وسواسگونهیِ او در:
- ثبتِ دقیقِ اختلافات: نقلِ تفاوتهایِ متنی و سندی، حتی در حدِ یک حرف؛
- ظرافتهایِ رجالی: تصریح به سماعِ مستقیمِ راوی برایِ دفعِ شبههیِ «تدلیس» که نشاندهندهیِ احاطهیِ او بر ظرایفِ سند است؛
- حفظِ مرزِ صحت: کتابِ مسلم از نظرِ رعایتِ این ظرایف و صحتِ اسناد، «بیرقیب» است و این موضوع نزدِ عالمان از بدیهیاتِ غیرقابلِ شک به شمار میآید.
با وجودِ این حد از احتیاط و اتقانِ علمی، چگونه میتوان پذیرفت که حدیث ثقلین، که حاصلِ این نظامِ گزینشیِ دقیق است، فاقدِ اعتبار باشد؟ حضورِ این حدیث در این کتابِ عظیم، خود بهترین گواه بر صحتِ آن است.
. بازتابِ حدیث ثقلین در «صحیح ترمذی»
افزون بر آنچه در مورد صحیح مسلم ذکر شد، باید توجه داشت که حدیث ثقلین در صحیح ترمذی — که از ارکانِ صحاحِ سته و منابعِ اصلیِ استنباطِ احکامِ اهلسنت است — نیز با اسانیدِ معتبر نقل شده است. این تکرارِ در منابعِ معتبرِ کلامی و فقهی، نشاندهندهیِ استقرارِ این حدیث در بدنه اصلیِ میراثِ حدیثیِ اهلسنت است.
. حدیث ثقلین در «صحیح ترمذی»؛ تداومِ اعتبار و تعددِ طریق
حدیث ثقلین در جامع ترمذی — که از ارکانِ صحاحِ سته است — نه به صورتِ یک روایتِ منفرد، بلکه از طریقِ اسنادِ متعددی از صحابهیِ نامدارِ پیامبر (ص) از جمله جابر بن عبدالله، زید بن ارقم، ابوذر غفاری، ابوسعید خدری و حذیفه بن یمان نقل شده است. این تعددِ طریق، خود نشاندهندهیِ استقرارِ این حدیث در سطوحِ مختلفِ روایی است.
الف) جایگاهِ رفیعِ کتابِ ترمذی
اعتبارِ این کتاب تا بدانجاست که خودِ ترمذی در سخنی مشهور (بنا بر نقلِ ابناثیر در جامع الأصول) میگوید: «این کتاب را تصنیف کردم و آن را بر علمای حجاز، عراق و خراسان عرضه نمودم و همگی بدان رضایت داده و آن را تأیید کردند. هر کس این کتاب را در خانهیِ خود داشته باشد، گویی پیامبری در خانهاش سخن میگوید.»
این مدعا توسط استوانههایِ علمیِ اهلسنت نظیر ذهبی، ولیالدین خطیب، شیخ عبدالحق دهلوی و ثعالبی نقل و تأیید شده است. با چنین پشتوانهیِ گستردهای از اجماعِ جغرافیاییِ علما بر صحتِ این کتاب، هرگونه طعن و خدشه بر احادیثِ آن، بهمثابهیِ مخالفت با نظرِ این بزرگان است.
ب) اجماع بر «صحاح سته» و ابطالِ ادعاهایِ انفرادی
بنا بر تصریحِ «طیبی»، علمایِ شرق و غربِ جهانِ اسلام بر صحتِ احادیثِ صحاحِ سته اتفاقنظر دارند. از آنجا که کتابِ ترمذی در زمرهیِ این مجموعه قرار دارد، و با توجه به اینکه فضلالله بن روزبهان خنجی (در ابطال الباطل) صراحتاً بر اجماعِ قطعیِ پیشوایانِ مذهب بر صحتِ این کتابها تأکید کرده است، ادعایِ «تضعیفِ» حدیثی مانند ثقلین که در این مجامعِ معتبر جای دارد، عملاً فاقدِ هرگونه وجاهتِ روششناختی است.
ثبتِ حدیث ثقلین با اسنادِ متعدد در چنین منابعِ موردِ اجماعی، نشان میدهد که تلاشِ ابنجوزی برایِ تضعیفِ این حدیث، نه تنها با مبانیِ رجالیِ خودِ اهلسنت در تعارض است، بلکه با اجماعِ حاکم بر این منابعِ حدیثی نیز ناسازگار میباشد.
۸. قطعیتِ عملگرایانهیِ «صحاحِ سته» و بنبستِ ابنجوزی
اعتبارِ صحاحِ سته در میانِ اهلسنت تنها به «حجیتِ علمی» محدود نمیشود، بلکه به عرصهیِ «احکامِ شرعی» نیز کشیده شده است. فضلالله بن روزبهان خنجی، در دفاع از این کتب، عبارتی قابلتأمل بیان میکند:
«علما اتفاقنظر دارند که هر آنچه در زمرهیِ کتبِ معتبرِ ششگانه محسوب میشود (به استثنایِ احادیثِ معلق)، به قدری قطعی است که اگر شخصی سوگند به طلاق یاد کند که این حدیث، کلام، فعل یا تقریرِ قطعیِ رسول خدا (ص) است، سوگندِ او دروغ محسوب نشده و طلاق واقع نمیگردد.»
این سطح از باورِ به قطعیت، نشان میدهد که در نظامِ معرفتیِ اهلسنت، جایگاهِ این کتب به مثابهیِ «اصولِ مسلّم» است. در چنین فضایی، پرسشِ اساسی این است که چگونه ابنجوزی به خود اجازه داده است تا با خروج از این اجماعِ مستحکم، حدیثی همچون «ثقلین» را که در این کتب آمده، تضعیف نماید؟ این عمل نه تنها یک نقدِ رجالی، که گسستی آشکار از مبانیِ پذیرفتهشدهیِ اصحابِ حدیث است.
۹. جایگاهِ حدیث ثقلین در «مسند احمد بن حنبل»
حدیث ثقلین در مسند احمد نیز با طرقِ متعدد و از راویانِ مختلف روایت شده است. حضورِ این حدیث در مسند، از آن جهت اهمیتِ مضاعف مییابد که گروهی از استوانههایِ علمیِ اهلسنت، بر صحتِ تمامیِ روایاتِ این کتاب گواهی دادهاند.
الف) فتوایِ حافظان بر صحتِ «مسند»
- حافظ ابوموسی مدینی: او که از قلههایِ دانشِ حدیث است، صراحتاً بر صحتِ تمامیِ احادیثِ مسند احمد تأکید ورزیده و برایِ اثباتِ این مدعا، کتابی مستقل و اختصاصی تدوین کرده است.
- حافظ ابوالعلاء همدانی: وی فتوا داده است که تمامیِ اخبارِ مسند احمد صحیح است. اعتبارِ این فتوا ریشه در جایگاهِ والایِ علمیِ او دارد؛ چرا که شمسالدین ذهبی او را «حافظ، علامه و شیخالاسلام» نامیده و ابوسعد سمعانی وی را «حافظی مُتقن و دارایِ بلندهمتی در مسیرِ علم» توصیف کرده است.
این شهادتِ علمیِ بزرگان، پیوندی وثیق میانِ «حدیث ثقلین» و «صحتِ مطلقِ مسند» برقرار میکند.
. نتیجهگیریِ مرحلهای: ابطالِ تضعیف بر اساسِ مبانیِ درونمذهبی
نقلِ حدیث ثقلین در مسند احمد، در کنارِ فتوایِ حافظانی چون ابوموسی مدینی و ابوالعلاء همدانی مبنی بر صحتِ تامِ روایاتِ این کتاب، سندِ محکمِ دیگری بر بطلانِ ادعاهایِ مخالفانی است که کوشیدهاند این حدیثِ متواتر را تضعیف کنند. هرگونه تلاش برایِ طعن در این حدیث، در عمل به معنایِ نادیده گرفتنِ نظرِ استوانههایی است که کلِ پیکرهیِ مسند را صحیح دانسته و بر آن مهرِ تأیید زدهاند.
۱۰. جایگاهِ بیبدیلِ ابوالعلاء همدانی و گواهیِ حافظان بر «مسند»
علاوه بر ابوموسی مدینی، شخصیتِ علمیِ «ابوالعلاء همدانی» (م ۵۶۹ هـ) نقشی کلیدی در تثبیتِ اعتبارِ مسند احمد ایفا میکند. توصیفاتِ عالمانِ بزرگ از او، سندی بر عمقِ دانشِ اوست:
- عبدالقادر حافظ در وصفِ او مینویسد: «او در کثرتِ سماع، اتقانِ نسخهبرداری و دقتِ خط، بر تمامِ اهلِ زمانِ خود برتری داشت.»
- عبدالغافر فارسی به وی گفته بود: «کسی همانندِ تو واردِ نیشابور نشده است.»
- حافظ ابنعساکر نیز جایگاهِ علمیِ او را تا بدانجا ارتقا میدهد که میگوید: «اگر کسی برایِ طلبِ علم سفر کند و ابوالعلاء را ملاقات نکند، سفرش تباه شده است.»
این حافظِ جامعالاطراف، که در علومِ حدیث، انساب، قرائت و لغت «امام» بود، صراحتاً فتوا داد که تمامیِ اخبارِ مسند احمد صحیح است.
۱۱. اجماعِ حافظان در دفاع از «مسند احمد» و انزوایِ روششناختیِ ابنجوزی
در کنارِ ابوموسی مدینی و ابوالعلاء همدانی، حافظ عبدالمغیث حربی نیز با تألیفِ کتابِ الانتصار لمسند الإمام أحمد، به جبههیِ مدافعانِ صحتِ این کتاب پیوست. ابنرجب حنبلی در ذیل طبقات الحنابلة، تقابلِ این جریانِ فکری با ابنجوزی را چنین ترسیم میکند:
«عبدالمغیث در کتابِ خود آورده است که تمامیِ احادیثِ مسند، صحیح هستند. پیش از او نیز ابوموسی [مدینی] در این باره کتاب نوشته بود و ابوالعلاء همدانی نیز دقیقاً بر همین مطلب فتوا داده بود؛ اما شیخ ابوالفرج ابنجوزی با آنان مخالفت کرد.»
این تقابلِ تاریخی نشان میدهد که ادعایِ ابنجوزی در تضعیفِ احادیثِ مسند احمد (از جمله حدیث ثقلین)، نه یک اجتهادِ مقبول، بلکه «خروجی تکروانه» از جبههیِ استوانههایِ علمیِ حافظانِ اهلسنت بوده است.
نتیجهگیریِ این بخش
وقتی حافظانِ ترازِ اولی که در دقت، اتقان و وسعتِ دانش در تاریخِ اسلام کمنظیرند، بر صحتِ کلِ مسند احمد تأکید میورزند، مخالفتِ ابنجوزی با این طیفِ وسیع از متخصصان، فاقدِ وجاهتِ علمی است. در واقع، این «ابنجوزی» است که در برابرِ اجماعِ عملیِ حافظانِ بزرگ قرار گرفته و این امر، هرگونه تلاشِ او برایِ طعن در احادیثِ متواترِ موجود در این منابع (مانند حدیث ثقلین) را از اعتبار ساقط میکند.
۱۲. پارادوکسِ ابنجوزی؛ اعتراف به جایگاهِ «مسند» در برابرِ تضعیفِ روایاتِ آن
یکی از شگفتانگیزترین شواهد در بررسیِ رویکردِ ابنجوزی، اعترافِ صریحِ خودِ او به شأن و اعتبارِ بینظیرِ مسند احمد است. ابنجوزی در کتاب مناقب الإمام أحمد، ضمنِ تبیینِ جایگاهِ این کتاب، مینویسد:
«نزد امام احمد، تعداد ۷۵۰ هزار حدیثِ صحیح (طریق) وجود داشت که مسند مشهورِ خود را از میانِ آنها استخراج کرد؛ کتابی که امتِ اسلامی آن را با پذیرش و تکریم تلقی کردند و آن را حجتی قرار دادند که در زمانِ اختلافات به آن رجوع و تکیه میشود.»
او همچنین از قولِ حنبل بن اسحاق، از خودِ امام احمد نقل میکند که:
«من این کتاب را از میانِ بیش از ۷۵۰ هزار حدیث جمعآوری کردم… اگر مسلمانان در حدیثی از رسول خدا (ص) اختلاف کردند، به آن رجوع کنید؛ اگر آن را در مسند یافتید که هیچ، وگرنه حجت نیست.»
الف) تحلیلِ منطقیِ اعترافاتِ ابنجوزی
این کلامِ ابنجوزی، حاویِ پنج مؤلفهیِ کلیدی است که عملاً «تیرِ خلاص» بر ادعاهایِ او در تضعیفِ حدیث ثقلین است:
- صحتِ مبنایی: اذعان به اینکه احادیثِ مسند، از میانِ احادیثِ صحیح انتخاب شدهاند.
- شهرتِ علمی: پذیرشِ اینکه این کتاب به عنوان یک مرجعِ «مشهور» شناخته میشود.
- تلقی به قبول: اعتراف به اینکه امتِ اسلامی، بدونِ تردید این کتاب را پذیرفته و تکریم کرده است.
- حجیتِ قطعی: پذیرشِ اینکه این کتاب از دیدگاهِ امت، یک «حجت» است.
- مرجعیتِ نهایی: اذعان به اینکه در هنگامِ نزاع و اختلاف، مسند پناهگاه و مرجعِ داوری است.
ب) نتیجهگیریِ نهایی: بطلانِ تناقضآمیزِ رویکردِ ابنجوزی
این اعترافات، پرده از تناقضی آشکار برمیدارد: چگونه فردی که معتقد است مسند احمد مجموعهای استخراجشده از احادیثِ صحیح، موردِ اجماعِ امت و «حجتِ نهایی» در زمانِ اختلافات است، خود در موردِ حدیثی چون «ثقلین» — که در همین مسند با طرقِ متعدد نقل شده — به ستیز و تضعیف برمیخیزد؟
این «تناقضِ درونی»، در کنارِ فتوایِ حافظانِ بزرگی چون ابوموسی مدینی، ابوالعلاء همدانی و عبدالمغیث حربی، ثابت میکند که مخالفتِ ابنجوزی نه یک مبنایِ علمی، بلکه خروجیِ شاذ و منزوی است که در برابرِ اجماعِ عملیِ اهلسنت قرار دارد. ابنجوزی در واقع با دستانِ خود، مبانیِ استدلالیاش را ویران کرده است.
۱۳. تهافتِ ساختاری؛ وقتی ابنجوزی علیه خود شهادت میدهد
در ادامه تبیینِ جایگاه مسند احمد، پنج نکتهی دیگر از کلامِ ابنجوزی استخراج میشود که بر اعتبارِ مطلقِ این کتاب تأکید دارد:
- فرایندِ گزینشِ متقن: احمد بن حنبل، این مجموعه را از میانِ انبوهی از روایات (۷۵۰ هزار طریق) با دقتِ تمام گلچین کرده است.
- دستورِ به رجوع: احمد بن حنبل صراحتاً مردم را مکلف کرده که به هنگامِ بروزِ اختلاف، به این کتاب رجوع کنند.
- معیارِ حجیت: ابنجوزی نقل میکند که اگر حدیثی در مسند باشد، حجت است و اگر نباشد، اعتباری ندارد.
- پیشواییِ کتاب: کتاب مسند به مثابهی یک «امام» و پیشوا برای امت قرار داده شده است.
- مرجعیتِ نهایی: این اثر، پناهگاهِ نهاییِ امت برای حلِ نزاعهاست.
با وجودِ چنین اعترافاتی، طعنِ ابنجوزی در حدیثِ «ثقلین» — که در همین مسند به وفور نقل شده — به هیچ وجه با مبانیِ او سازگار نیست. این یک «تهافتِ ساختاری» است؛ چرا که ابنجوزی از یکسو مسند را «حجتِ نهایی» میداند و از سویِ دیگر، محتوایِ آن را (در موردِ حدیث ثقلین) زیر سؤال میبرد.
۱۴. تیرِ خلاص؛ قاعده «دواوین اسلام» و نقضِ غرضِ ابنجوزی
پژوهشگرانِ رویکردِ ابنجوزی، با رجوع به کتاب الموضوعات (ج ۱، ص ۹۹)، با قاعدهای مواجه میشوند که عملاً تمامِ ادعاهایِ او در تضعیفِ احادیثِ معتبر را باطل میکند. ابنجوزی مینویسد:
«هرگاه حدیثی را خارج از دواوینِ اسلام (مانند موطأ، مسند احمد، صحیحین، سنن و…) یافتی، در آن تأمل کن… اما اگر حدیثی را در این دواوین یافتی [قاعدتاً باید آن را پذیرفت].»
تحلیلِ نهایی:
قاعدهیِ خودساختهیِ ابنجوزی، شمشیرِ دولبهای است که خودِ او را هدف قرار میدهد:
- او «دواوینِ اسلام» را مرزِ میانِ احادیثِ نیازمندِ تتبع و احادیثِ مستند میداند.
- حدیثِ ثقلین نه تنها در یکی، بلکه در کانونِ اصلیِ این «دواوین» (یعنی مسند احمد، صحیح مسلم و سنن ترمذی) حضور دارد.
- بنابراین، طبقِ قاعده خودِ ابنجوزی، حدیثِ ثقلین باید از دایرهیِ بررسیهایِ شکبرانگیزِ او خارج و در زمرهیِ احادیثِ پذیرفتهشده قلمداد میشد.
رد کردنِ چنین حدیثی توسط ابنجوزی، مصداقِ بارزِ «نقضِ غرض» و مخالفتِ صریح با قاعدهیِ معرفتیِ خودِ اوست. وقتی حدیثی متواتر، در قلبِ دواوینِ اسلامِ ثبت شده و موردِ اجماعِ عملیِ امت است، قدحِ آن تنها نشانگرِ خروجِ ابنجوزی از منهجِ علمیِ حافظانِ پیشین و روی آوردن به یک اجتهادِ شاذ و بیبنیاد است.
پالایشِ متنیِ «صحیح مسلم»؛ سدی در برابرِ تضعیفهایِ ابنجوزی
تبارِ صحیح مسلم تنها به شهرتِ آن محدود نمیشود، بلکه ریشه در یک فرایندِ دقیقِ «نقدِ درونی» دارد که توسط بزرگترین متخصصِ عللِ حدیث، یعنی ابوزرعه رازی، انجام شده است. ذهبی در سیر أعلام النبلاء از قولِ مکی بن عبدان نقل میکند که مسلم بن حجاج گفته است:
«من این کتاب (صحیح) خود را بر ابوزرعه رازی عرضه کردم. هر حدیثی را که او اشاره کرد دارای «علت» (نقصِ پنهان) است، کنار گذاشتم و تنها احادیثی را در کتاب آوردم که او بر صحتِ آن گواهی داد.»
الف) ابوزرعه؛ معیارِ مطلقِ اتقان
برای درکِ وزنِ این تأیید، کافی است بدانیم که ابوزرعه در میانِ حفاظِ اهلسنت، به عنوانِ «مرجعِ نهاییِ عللِ حدیث» شناخته میشد:
- گواهیِ بزرگان: ابوبکر بن ابیشیبه صراحتاً میگوید: «کسی را حافظتر از ابوزرعه ندیدم» و علی بن جنید او را «عالمترین فردِ روزگار» مینامد.
- عظمتِ علمی: حافظِ بزرگ، ابویعلی موصلی، تصریح میکند که «دیدنِ ابوزرعه از شنیدنِ نامش بزرگتر بود»؛ چرا که او دایرهالمعارفِ زندهای از فقه، تفسیر و شیوخ بود و حافظهیِ او (از جمله حفظِ ۱۰۰ هزار حدیث) شگفتیِ عصرِ خویش به شمار میرفت.
- رابطه با احمد بن حنبل: چنان جایگاهِ ابوزرعه رفیع بود که امام احمد بن حنبل، مباحثه با او را بر نوافلِ نماز ترجیح میداد.
ب) نتیجهیِ قهری: بطلانِ طعن در حدیث ثقلین
وقتی حدیثِ ثقلین با طرقِ متعدد در صحیح مسلم نقل شده است، این بدان معناست که این حدیث از صافیِ دقیقترین ناقدِ تاریخِ حدیث (ابوزرعه) عبور کرده و مُهرِ صحتِ قطعی بر آن خورده است.
لذا، ادعایِ ابنجوزی در تضعیفِ این حدیث، نه تنها مخالفت با ظاهرِ کتابِ مسلم، بلکه نفیِ داوریِ کسی است که خودِ مسلم بن حجاج کتابش را بر او عرضه کرده بود. چگونه ابنجوزی به خود اجازه میدهد حدیثی را که شخصِ ابوزرعه — با آن همه اتقان و دقت — آن را «صحیح و فاقدِ علت» تشخیص داده، تضعیف کند؟ این رفتارِ ابنجوزی، در واقع خروج از منطقِ علمیِ نسلِ طلاییِ محدثان (مانند مسلم، ترمذی و ابوزرعه) و جایگزینیِ آن با «سلیقهیِ شخصی» در نقدِ حدیث است.
۲. از «صحیح ابنخزیمه» تا «مستخرجِ ابیعوانه»؛ محاصرهیِ علمیِ ادعایِ ابنجوزی
اعتبارِ حدیثِ ثقلین تنها در مسند احمد یا صحیح مسلم خلاصه نمیشود؛ حضورِ این حدیث در کتابهایِ «مقصودْبهصحت» که بر اساسِ سختگیرانهترین معیارهایِ رجالی تدوین شدهاند، هرگونه ادعایِ «ضعف» را از ریشه میخشکاند.
الف) «صحیح ابنخزیمه»؛ شاخصِ سختگیری
سیوطی در تدریب الراوی، صحیح ابنخزیمه را در زمرهیِ معتبرترین کتابهایِ پس از صحیحین قرار میدهد و تأکید میکند که به دلیلِ احتیاطِ وسواسگونهیِ مؤلف، هر حدیثی که در آن جای گیرد، حجیتِ بالایی دارد.
- استدلالِ نهایی: وقتی حافظ ابنخزیمه، حدیث ثقلین را در این مجموعهیِ «صحیح» میگنجاند، یعنی از نظرِ او، تمامِ راویان و متونِ آن از عالیترین درجاتِ اعتبار برخوردارند. طعنِ ابنجوزی در این حدیث، در واقع زیرِ سؤال بردنِ «معیارِ اتقانِ» ابنخزیمه است؛ کسی که در علمِ حدیث، الگویِ سختگیری برایِ آیندگان بوده است.
ب) «مستخرجِ ابیعوانه»؛ گواهیِ متخصصانِ مستخرجشناس
کتابِ المسند الصحیح اثرِ ابوعوانه اسفراینی، نه تنها یک مستخرج بر صحیح مسلم است، بلکه به تصریحِ شاهولیالله دهلوی، به دلیلِ افزودنِ طُرُقِ متعدد و متونِ جدید، یک اثرِ مستقل و معتبر است.
- اتفاقِ نظرِ اکابر: بزرگانی چون ابنخلکان، ذهبی، سبکی و یافعی، همگی بر صفتِ «صحیح بودن» این کتاب تأکید کردهاند.
- سخنِ آخر: اگر حدیثِ ثقلین، همانگونه که سخاوی و دیگران نقل کردهاند، در این «مستخرجِ صحیح» جای گرفته، ابنجوزی با کدام توجیهِ علمی توانسته است آن را شاذ یا ضعیف بداند؟ این تضادِ آشکار، نشان میدهد که نقدِ ابنجوزی، نه مبتنی بر «روشِ صحیحِ محدثان»، بلکه بر پایهیِ یک «اجتهادِ شخصیِ مخالفِ با اصولِ سندیِ خودِ اهلسنت» بنا شده است.
۱۵. کثرتِ مصادرِ معتبر؛ شکستِ کاملِ ادعایِ ابنجوزی
یکی از مهمترین راههایِ ابطالِ سخنِ ابنجوزی، نشان دادنِ حضورِ حدیثِ ثقلین در مجموعهای گسترده از آثارِ حدیثی و رجالیِ معتبر است؛ آثاری که یا بر شرطِ صحت تدوین شدهاند، یا مؤلفانشان به نقلِ روایاتِ صحیح التزام داشتهاند، یا از سویِ بزرگانِ علم حدیث به عنوان منابعِ قابلِ احتجاج معرفی شدهاند.
الف) حضور در کتابهایِ مستند به صحاح
این حدیث در آثارِ مهمی نقل شده است که در امتدادِ صحاح و منابعِ درجهاولِ حدیثی قرار دارند، از جمله:
- المستدرک علی الصحیحین اثرِ حاکم نیشابوری،
- الجمع بین الصحیحین اثرِ حمیدی،
- تجرید الصحاح اثرِ رزین،
- جامع الاصول اثرِ ابن اثیر.
حضورِ حدیث در چنین منابعی، بهویژه در المستدرک با ادعایِ التزام به شروطِ بخاری و مسلم، نشان میدهد که این روایت در نگاهِ محدثانِ بزرگ، در دایرهیِ احادیثِ معتبر قرار داشته است.
ب) تصحیح و تأییدِ مستقیمِ برخی محدثان
گزارشِ این حدیث در آثاری همچون الأمالی محاملی و نصاب الأخبار فرغانی نیز اهمیتِ ویژه دارد؛ زیرا برخی از این مؤلفان تصریح کردهاند که تنها احادیثِ صحیح را برگزیدهاند. بنابراین، نقلِ حدیثِ ثقلین در این آثار، خود بهمنزلهیِ نوعی گواهیِ عملی بر صحتِ آن است.
ج) جایگاهِ «المختاره» و اعتبارِ آن
از میانِ این منابع، المختاره اثرِ ضیاءالدین مقدسی از اهمیتِ خاصی برخوردار است. مقدسی در این مجموعه، به نقلِ احادیثی ملتزم بوده که از نظرِ او صحیح و قابلِ احتجاجاند. بزرگانِ حدیث نیز این جایگاه را تأیید کردهاند:
- زینالدین عراقی تصریح میکند که مقدسی در المختاره به صحتِ احادیث ملتزم بوده است.
- سخاوی احادیثِ این کتاب را از نوعِ روایاتِ قابلِ استناد میداند.
- شیخ عبدالحق دهلوی نیز المختاره را در شمارِ کتابهایِ معتبر قرار میدهد و آن را مشتمل بر احادیثِ صحیحی میداند که در صحیحین نیامدهاند.
پس نقلِ حدیثِ ثقلین در چنین مجموعهای، بهویژه هنگامی که مؤلف آن التزام به صحت دارد، دیگر مجالی برای تضعیفِ آن باقی نمیگذارد.
۱۶. تصریحِ گروهی از حافظان بر صحتِ حدیث ثقلین
افزون بر نقلِ حدیث در منابعِ معتبر، شمارِ زیادی از حافظان و محدثانِ برجستهی اهلسنت نیز صریحاً بر صحتِ این حدیث تأکید کردهاند. از جمله:
- محبّالدین ابن نجار
- ابن طلحه در مطالب السؤول
- حافظ گنجی در کفایة الطالب
- نووی در تهذیب الأسماء
- محبّ طبری در ذخائر العقبی
- خازن در تفسیر خود
- طیبی در الکاشف
همچنین:
- رضی صغانی در مشارق الأنوار، حدیث را از صحیح مسلم نقل کرده و در مقدمه تصریح میکند که تنها احادیث صحیح را گرد آورده است.
- مزی نیز در تحفة الأشراف این حدیث را از مسلم، ترمذی و نسائی نقل کرده است.
این حجم از نقل و تصریح، بهروشنی نشان میدهد که حدیث ثقلین نه یک روایتِ حاشیهای، بلکه حدیثی پذیرفته و معتبر در سنتِ حدیثیِ اهلسنت بوده است.
جمعبندیِ تحلیلی
با کنار هم نهادنِ این شواهد، روشن میشود که ابنجوزی در تضعیفِ حدیثِ ثقلین، نه با یک روایتِ منفرد، بلکه با شبکهای از مصادرِ معتبر، مؤلفانِ ملتزم به صحت، و حافظانِ بزرگِ حدیث درافتاده است. بنابراین، ادعای او نه تنها از حیثِ سندی و تاریخی سست است، بلکه از نظرِ روششناسیِ حدیثی نیز با واقعیتِ میراثِ اهلسنت سازگار نیست.
۱۷. اجماعِ «سلف و خَلَف» بر صحتِ حدیثِ ثقلین
آنچه در بررسیِ کتبِ حدیثی و شروحِ معتبر نمایان است، چیزی فراتر از یک «تصحیحِ ساده» است؛ این حجم از نقلِ حدیثِ ثقلین و تصریحِ حافظان بر صحتِ آن، نشاندهندهی یک اتفاقنظرِ عملی میانِ سلف و خلف است که عملاً هرگونه تردیدِ ابنجوزی را بیاعتبار میسازد.
الف) مستنداتِ سندی و رجالی
بزرگانِ فنِ رجال و حدیث، با بررسیِ اسنادِ این روایت در صحیح مسلم و دیگر کتبِ معتبر، جایگاهِ آن را تثبیت کردهاند:
- هیثمی در مجمع الزوائد، تمامیِ راویانِ این حدیث را موثق دانسته است.
- ذهبی بر صحتِ لفظِ ابوعوانه صحه گذاشته و ابنکثیر نیز در تفسیر خود، با تکیه بر نقلِ مسلم، آن را تصحیح کرده است.
- مزی (تحفة الأشراف) و ولیالدین خطیب (مشکاة المصابیح)، این روایت را به عنوانِ سندی معتبر از صحاح استخراج کردهاند.
ب) شهادتِ قاطعِ شارحان و عالمان
نگاهی به فهرستِ عالمانِ نامدار که این حدیث را نقل و تأیید کردهاند، نشان میدهد که حدیثِ ثقلین، محورِ اصلیِ مباحثِ علمی و عقیدتی بوده است:
- جایگاهِ فقهی و کلامی: شخصیتهایی چون سیوطی (الجامع الصغیر)، ابنحجر هیتمی (الصواعق المحرقة)، ملا علی قاری (شرح الشفاء)، مناوی (فیض القدیر) و قسطلانی (المواهب اللدنیة)، همگی با استناد به صحیح مسلم و کتبِ تراز اول، بر صحتِ این حدیث تأکید ورزیدهاند.
- هشدارِ عالمان بر انکارِ حدیث: اهمیتِ این روایت تا بدانجاست که کازرونی در المنتقى، در تعبیری تند و بازدارنده، مخالفت با این حدیث را در میانِ علمایِ دین، امری ناموجه و خطرناک میشمارد؛ تعبیری که نشاندهندهیِ جایگاهِ رفیع و خللناپذیرِ این حدیث در نگاهِ اهلِ سنت است.
- جزئیاتِ تاریخی: ملکالعلماء دولتآبادی در هدایة السعداء، با تحلیلِ وقایعِ غدیر، به ظرافتهایِ تاریخیِ نقلِ این حدیث (از جمله دستورِ پیامبر (ص) برایِ فراهمسازیِ منبرِ عمومی جهتِ شنیده شدنِ کلامشان) اشاره میکند که خود شاهدی بر اهمیتِ پیامِ ثقلین است.
ج) نتیجهگیریِ نهایی بر بطلانِ نقدِ ابنجوزی
وقتی فهرستی متشکل از دهها محدث، مفسر و شارحِ بزرگِ اهلسنت (از جمله سمهودی، زرقانی، بدخشانی، عبدالحق دهلوی و دیگران)، همگی بر صحتِ حدیثِ ثقلین تصریح کردهاند، تضعیفِ ابنجوزی نه یک «نظرِ علمی»، بلکه خروجِ آشکار از «اجماعِ حفاظ» محسوب میشود. این جریانِ نیرومندِ علمی، جایِ هیچگونه مناقشهای در صحتِ حدیثِ ثقلین باقی نمیگذارد و پروندهیِ نقدِ سندیِ ابنجوزی را برایِ همیشه میبندد.
۱۸. استمرارِ اجماعِ محدثان؛ فراتر از مرزهایِ سدهیِ ششم
فهرستِ عالمان و منابعی که در سدههایِ اخیر بر صحتِ حدیثِ ثقلین تأکید کردهاند، به روشنی نشان میدهد که نقدِ ابنجوزی، نه تنها در زمانِ خود شاذ بوده، بلکه به مرورِ زمان نیز «متروک» شده است. آثارِ پژوهشیِ معتبر، با تکیه بر منابعِ اصیلِ حدیثی (بهویژه صحیح مسلم و مستدرک)، روایتِ ثقلین را به عنوانِ حقیقتی قطعی و خدشهناپذیر گزارش کردهاند.
الف) جایگاهِ برجستهیِ عالمانِ متأخر
در سدههایِ اخیر، محققانِ بزرگ با رویکردی انتقادی، بر صحتِ اسنادِ این روایت صحه گذاشتهاند:
- شاه ولیالله دهلوی در إزالة الخفاء، با تأکید بر اینکه الفاظِ صحیح مسلم صحیحترینِ الفاظِ این حدیث است، عملاً پروندهیِ مناقشاتِ سندی را بسته است.
- محمد صدر عالم در معارج العلی، با استناد به مستدرک و صحیح ترمذی، تعبیرِ «سند صحیح» را برایِ این روایت به کار برده است.
- صدیق حسن قنوجی در السراج الوهاج، علاوه بر اثباتِ صحت، بر توثیقِ راویانِ این حدیث از سویِ حافظِ بزرگ، هیثمی، تکیه کرده است.
ب) تکرارِ گواهیِ صحت در کتبِ جامع
حضورِ این حدیث در کتبی که وظیفهیِ جمعآوریِ احادیثِ معتبر را بر عهده داشتهاند، گواهیِ قوی بر «پذیرشِ عمومی» آن است:
- از عجیلی در ذخیرة المآل تا حمزاوی در مشارق الأنوار و قندوزی در ینابیع المودة، همگی با تجمیعِ نقلهایِ مسلم، طبرانی، احمد بن حنبل و حاکم، این حدیث را در ردیفِ متونِ قطعی قرار دادهاند.
- شارحان و عالمانِ دیگری نظیر صبّان (إسعاف الراغبین)، مولوی مبین سهالی و فاضل رشید دهلوی، هر یک با استناد به منابعِ معتبرِ پیشین، تداومِ این «اتفاقِ نظرِ علمی» را به اثبات رساندهاند.
۱۹. فرجامِ مقاله: سقوطِ نقدِ سندیِ ابنجوزی در ترازویِ «سنتِ حفاظ»
با اتمامِ بررسیِ این فهرستِ طولانی و مستند، میتوان با قاطعیت گفت که ادعایِ ابنجوزی در تضعیفِ حدیثِ ثقلین، یک «تفرّدِ غیرِعلمی» است.
- تهافتِ درونی: ابنجوزی در حالی این حدیث را تضعیف میکند که خود در سایرِ آثارش به حجیتِ مسندِ احمد و صحیحین اعتراف دارد.
- مخالفت با اجماع: نقدِ او در برابرِ صفِ طویلی از محدثانِ بزرگ (از ابوزرعه رازی تا شاه ولیالله دهلوی) قرار گرفته است؛ کسانی که یا خود، مُصحِّحِ این حدیث بودهاند و یا بر صحتِ آن مهرِ تأیید زدهاند.
- بیاعتباریِ نقد: تکرارِ این حدیث در کتبِ «ملتزم به صحت» (مانند المختاره و صحیحِ ابوعوانه)، نقدِ او را نه تنها بیپایه، بلکه برخاسته از یک «اجتهادِ سلیقهای» نشان میدهد که با «مبانیِ پذیرفتهشدهیِ اهلِ سنت» در تعارضِ کامل است.
بنابراین، «حدیثِ ثقلین» نه تنها به عنوانِ یک حدیثِ صحیح، بلکه به عنوانِ یک «سندِ الهی و نبوی»، جایگاهی استوار در میراثِ اسلامی دارد که با هیچ نقدِ تکروانهای متزلزل نمیشود.
نتیجهگیری:
بررسیِ جامعِ اسناد، متون و آراءِ حفاظ، پرده از این حقیقت برمیدارد که تضعیفِ حدیثِ ثقلین توسط ابنجوزی، فاقدِ وجاهتِ علمی و در تضادِ آشکار با «سنتِ نقدِ حدیثیِ اهلسنت» است. آنچه در این جستار به اثبات رسید، فراتر از صحتِ سندیِ یک روایت، بیانگرِ یک «اجماعِ معرفتی» در طیِ سدههای متمادی است.
۱. سقوطِ مبنایی: وقتی ابنجوزیِ در جایگاهِ ناقد، خود به حجیتِ مسند احمد و صحیح مسلم و کتب معتبر دیگر (که ناقلِ این روایت هستند) اعتراف دارد، تضعیفِ ثقلین تهافتی است که اعتبارِ الموضوعات را در این فقره بهشدت کاهش میدهد.
۲. نقدِ تمدنی: همراهیِ دهها حافظِ تراز اولِ اهلسنت (از سدههای اولیه تا متأخران) بر صحتِ این حدیث، نشان میدهد که کلامِ ابنجوزی هرگز به عنوانِ سخنِ نهاییِ علمی پذیرفته نشده، بلکه همواره از سویِ بزرگانِ این طایفه نادیده گرفته شده است.
۳. ثباتِ حقیقت: جایگاهِ حدیثِ ثقلین در منظومهیِ دینی، بر اساسِ شواهدِ متواتر و تأییداتِ مستمر، چنان مستحکم است که تضعیفاتِ «شاذ» و «تکروانه»، نه تنها راه به جایی نمیبرند، بلکه بر غنایِ علمیِ مدافعانِ این حدیث برای اثباتِ صحتِ قطعیِ آن میافزایند. بنابراین، پروندهیِ نقدِ سندیِ ابنجوزی در بابِ ثقلین، از منظرِ فقه الحدیثِ تطبیقی، مختومه و غیرِقابلِ اعتناست.
