نقش علمی حضرت معصومه(س) در عالم اسلام

سال دویست هجری، شخصی که خداوند او را در حدیث لوح عفریت و مستکبر خوانده است (۱)، امام هشتم شیعیان، حضرت علی بن موسی الرضا(ع) را به اجبار از مدینه خارج کرد و به شهر مرو فراخواند تا به بهانه ولایت‌عهدی، قیام علویان را علیه عباسیان خاموش کند. امام هنگام خروج از مدینه به اهل خود فرمود: برای من گریه کنید که بازگشتی نخواهم داشت.

شاید از این جهت بود که خواهر بزرگوارش از مدینه به قصد زیارت برادر، راه مرو را در پیش گرفت. او که مشتاق دیدار برادرش بود، سفر به مرو را آغاز کرد؛ اما در میان راه به شهری به نام ساوه رسید. در آن شهر به بیماری سختی مبتلا شد و از ادامه راه بازماند. ایشان پرسیدند: میان من و شهر قم چه مقدار مسافت است؟ گفته شد: ده فرسخ. به خادم خود امر فرمود که او را به قم ببرد. خادم، او را به قم آورد و در خانه موسی بن خزرج بن سعد اشعری اقامت گزید.

اما خبر صحیح درباره چرایی ورود حضرت فاطمه معصومه این‌گونه است: «روایت صحیح و درست آن است که چون خبر به آل سعد رسید، همه اتفاق کردند که قصد ستی (۲) فاطمه کنند و از او درخواست نمایند که به قم آید. از میان ایشان موسی بن خزرج تنها هم در آن شب بیرون آمد و چون به شرف ملازمت ستی فاطمه رسید، زمام ناقه او بگرفت و به جانب شهر بکشید و به سرای خود او را فرود آورد و هفده روز در حیات بود.»

مردم قم از ایشان خواهش کردند که به شهر قم بیاید و حضرت فاطمه معصومه به درخواست مردم قم به سمت قم حرکت کردند. بزرگ قم، موسی بن خزرج، که برای استقبال از شهر قم خارج شده بود، زمام مرکب آن بانوی بزرگ را گرفت و به شهر آورد و ایشان را در منزل خویش سکونت داد.

حضرت معصومه مدت ۱۷ روز در قم زندگی کرد و پس از این مدت کوتاه، دنیا را وداع گفت. پس از تغسیل و تکفین ایشان و نماز توسط موسی بن خزرج، بدن مطهر حضرت معصومه را در محلی به نام بابلان، که از املاک موسی بن خزرج بود، دفن کردند و بر سر تربت او از بوریا سایه‌بانی ساختند؛ تا زمانی که زینب دختر محمد بن علی الرضا(ع) گنبدی بر مزار آن بانوی مکرمه ساخت.

هنگام دفن آن بانوی مکرمه، مردم قم با یکدیگر اختلاف کردند که چه کسی سزاوار است بدن مطهر فاطمه را درون قبر بگذارد. همه اتفاق کردند خادمی بسیار پیر را که «قادر» نام داشت احضار کنند تا او این کار را انجام دهد؛ از این رو به دنبال او فرستادند. در این میان، از سمت بیابان دو سوار که صورت خویش را بسته بودند به سوی مردم آمدند. هنگامی که به پیکر فاطمه معصومه نزدیک شدند، از اسب پیاده شدند، بر او نماز خواندند و بدن فاطمه را دفن کردند؛ سپس از گور بیرون آمدند و سوار بر اسب رفتند. کسی نفهمید آن دو سوار چه کسانی بودند. (۳)

محرابی که فاطمه معصومه در آن عبادت می‌کرد، در خانه موسی بن خزرج تا کنون موجود است و مورد توجه زائران حضرت معصومه قرار گرفته است. امروز در شهر قم عبادت‌گاه حضرت معصومه به «بیت‌النور» مشهور و معروف است.

درباره زهد حضرت معصومه(س) همین مقدار کافی است که در مدت اقامت ایشان در قم، مهم‌ترین یادگاری باقی‌مانده از آن حضرت، محراب عبادت ایشان است؛ محرابی که امروز مشتاقان و علاقه‌مندان آن بانوی جلیل‌القدر برای تبرک و استشفاع به محل عبادت آن بانوی بزرگ می‌روند؛ مکانی که بی‌تردید به واسطه عبادت‌های حضرت معصومه محل نزول فرشتگان بوده است و مردم قم چه نام زیبایی برای این محل گذاشته‌اند: «بیت‌النور».

حضرت فاطمه معصومه از عالمان بزرگ جهان اسلام است. روایاتی که ایشان از رسول‌الله(ص) نقل کرده‌اند، هم در کتاب‌های شیعه آمده و هم در کتاب‌های عامه نقل شده است. با توجه به اینکه شهر قم، شهر محدثان شیعه است و شهری است که در اوج فشارهای عباسیان توانست میراث حدیثی شیعه را از گزند ناملایمات زمان و دشمنان کینه‌توز حفظ کند، بزرگ‌ترین محدثان شیعه از شهر قم برخاسته‌اند. درخواست اهالی قم از فاطمه معصومه برای ورود به شهر قم، نشان از اشتهار فاطمه معصومه به علم و تقوا داشت. به جز فاطمه معصومه، سادات بسیاری از فرزندان ائمه اطهار(ع) وارد قم شدند؛ اما برای هیچ‌کدام تجلیلی که اهل قم انجام دادند صورت نگرفت.

مردم قم اهتمام بسیاری برای مداوای حضرت معصومه کردند؛ تا جایی که نقل کرده‌اند بر روی سنگ قبری که در قم یافتند نوشته شده بود: «این قبر شخصی است که داروهای حضرت معصومه را رایگان در اختیار او قرار می‌داده است.» (۴) خدمت‌گزاری حضرت برای مردم قم افتخاری بزرگ بوده، تا آنجا که این خدمت را بر روی سنگ قبر افراد نوشته‌اند.

این رفتار بزرگان، محدثان و مردم شیعه قم نشان از منزلت عظیم حضرت معصومه در میان محدثان بزرگ شیعی داشته است. از این رو می‌توان گفت مردم قم با شناختی که نسبت به مقام آن بانوی جلیل‌القدر داشتند، وی را به شهر قم دعوت کردند و با توجه به منزلت ایشان، مقام او را گرامی داشتند.

محتوای روایاتی که حضرت معصومه نقل کرده است و نیز زمانی که این روایات را نقل کرده‌اند، درخور توجه است. ایشان در زمان دو طاغی زندگی کرده است: هارون‌الرشید و مأمون. این دو، قاتل دو امام از ائمه شیعه هستند. هارون، افزون بر به شهادت رساندن حضرت موسی بن جعفر(ع)، بسیاری از شیعیان، محبان اهل بیت و ساداتی را که منتسب به این خاندان بودند، تنها به جرم اینکه جد آنان امیرالمؤمنین علی(ع) بود، به شهادت رساند. مأمون نیز دست کمی از هارون نداشت، جز آنکه تزویر مأمون و جنایات او از هارون زیرکانه‌تر بود.

در این شرایط مخوف سیاسی، روایاتی که حضرت معصومه(س) نقل کرده است بسیار جالب توجه است و از تلاش او برای حفظ دین خدا حکایت دارد. در شرایطی که دشمنان دین خدا تمام تلاش خویش را برای نابودی دین مورد رضایت خدا به کار گرفته بودند، او در دفاع از ولایت به مادر شهیده خویش، حضرت فاطمه زهرا(س)، تأسی کرده بود؛ همان‌گونه که حضرت زهرا(س) هنگامی که امیرالمؤمنین را در میان بیعت‌شکنان مدینه تنها دید، با خطبه رسای خود حق امیرالمؤمنین را به بیعت‌شکنان و غاصبان سقیفه متذکر شد.

به حق باید گفت فاطمه معصومه، صدیقه زمان خویش بود. با توجه به فضای سیاسی آن روز، به روایات ایشان توجه کنید:

«از رسول خدا شنیدم می‌فرمود: هنگامی که به معراج رفتم، داخل بهشت شدم. در مقابل قصری از دُرّ سفید بودم؛ بر آن قصر دری بود که با دُرّ و یاقوت تزیین شده بود و بر در، پرده‌ای قرار داشت. سر خود را بالا بردم؛ بر روی در نوشته شده بود: «لا إله إلا الله، محمد رسول الله، علی ولی القوم» و بر روی پرده نوشته شده بود: «مبارک باد، مبارک باد بر صاحب قصر؛ چه کسی مانند شیعه علی(ع) است؟» پس داخل شدم. درون آن، بنا و قصری از عقیق سرخ بود و بر آن قصر دری از نقره بود که با زبرجد سبز مزین شده بود و پرده‌ای بر آن در آویخته شده بود؛ بر روی این در نوشته شده بود: «محمد رسول الله، علی وصی المصطفی» و بر روی پرده مکتوب بود: «بشارت بده به شیعه علی به پاکیزگی ولادت.» از این در نیز داخل شدم ... به در بعدی رسیدم؛ بر روی پرده آن در نوشته شده بود: «شیعة علی هم الفائزون»؛ شیعیان علی(ع) همان رستگاران‌اند. پرسیدم: «این قصر برای چه کسی است؟» جبرئیل گفت: «ای محمد(ص)، برای پسرعموی تو و وصی تو، علی بن ابی‌طالب(ع) است. مردم روز قیامت در حالی محشور می‌شوند که عریان‌اند، مگر شیعیان علی(ع)، و همه مردم به نام مادرانشان خوانده می‌شوند، مگر شیعیان علی(ع) که به نام پدرانشان خوانده می‌شوند؛ زیرا علی را دوست داشتند و به سبب این دوستی، ولادت ایشان پاک بوده است.»» (۵)

با توجه به مضامین این روایت و شرایط سیاسی زمان حضرت معصومه(س)، دفاع ایشان از حریم ولایت را می‌توان فهمید. ایشان با نقل این روایت که مدلول آن حقانیت شیعه است، از ولایت ائمه اطهار(ع) دفاع می‌کند. در شرایط آن روز، نقل این روایت برابر با به جان خریدن خطرات بسیار از جانب ستمکاران بود.

این روایت سند بسیار جالبی دارد؛ قسمتی از این سند به این شرح است: (۶)

این سند به فواطم معروف است. فاطمه، دختر امام رضا، از زینب و ام‌کلثوم و فاطمه معصومه، دختران موسی بن جعفر؛ از فاطمه، دختر امام صادق؛ از فاطمه، دختر امام باقر؛ از فاطمه، دختر امام سجاد؛ از فاطمه و سکینه، دختران امام حسین؛ از ام‌کلثوم، دختر علی(ع)؛ از فاطمه، دختر رسول خدا نقل کرد که فرمود: شنیدم رسول خدا فرمود؛ سلام و صلوات خداوند بر ایشان باد ...

این سند تماماً از دختران ائمه تشکیل شده است و هر دختری روایت را از عمه خویش نقل کرده است؛ که نشان می‌دهد زنان اهل بیت در فضایی علمی زندگی می‌کردند، غالباً عالمه بودند و با معارف حدیثی آشنایی داشتند.

اگر قرار است فاطمه معصومه برای دختران نسل جوان جامعه ولایت‌مدار ما الگو باشد، باید به این حیثیت وجودی آن بانوی بزرگ توجهی خاص شود. هیچ دختری نمی‌تواند ادعا کند الگوی او در زندگی فاطمه معصومه است، اما از معارف اهل بیت و روایات نورانی ایشان بی‌بهره یا کم‌بهره باشد.

با توجه به شیوه خاص انتقال حدیث در شیعه از نسلی به نسل دیگر، که در هر طبقه شاگرد از شیخ اجازه ـ استاد ـ استماع حدیث می‌کرد و سپس به شاگردش اجازه نقل حدیث می‌داد، می‌توان مدعی شد حضرت فاطمه معصومه(س) استاد حدیثی فاطمه، دختر امام رضا(ع)، یعنی برادرزاده خویش بوده است. یا به عبارت بهتر، او مجلس درس حدیث برای خانم‌ها داشته است؛ هرچند تاریخ هرگز به این نکته اشاره نکرده است، اما از سند روایاتی که از ایشان نقل شده و شیوه انتقال حدیث در شیعه، می‌توان وجود جلسات درس حدیث ایشان را ادعا کرد.

روایات حضرت معصومه فقط مختص به شیعه نیست، بلکه اثر علمی ایشان در تمام جهان اسلام هویداست. برخی از روایات ایشان را کتاب‌های اهل عامه نیز نقل کرده‌اند؛ باشد که به وسیله این بانوی مجلله، حجت بر کسانی که از ولایت امیرالمؤمنین علی(ع) سر باز زدند تمام شود. از جمله روایت‌های ایشان که در کتاب‌های مخالفان نیز نقل شده، روایت منزلت و غدیر است. با همان سندی که گذشت، از فاطمه معصومه از فاطمه زهرا(س) نقل می‌کند که حضرت فاطمه زهرا(س) فرمود: «آیا فرموده رسول خدا در غدیر را فراموش کردید که فرمود: من کنت مولاه فهذا علی مولاه؟ آیا فراموش کردید که به علی(ع) فرمود: نسبت تو به من، نسبت هارون به موسی است؟» (۷)

همان‌گونه که از ظاهر روایات روشن است، این روایات نیز در دفاع از حقانیت امیرالمؤمنین(ع) و اثبات نارضایتی فاطمه زهرا(س) از غاصبان حق حضرت علی(ع) است. به حق باید گفت حضرت فاطمه معصومه از مدافعان حریم ولایت بود و از این جهت شباهتی ستودنی به مادر شهیده‌اش، فاطمه زهرا(س)، داشت. این روایت را برخی از کتاب‌های مخالفان نیز نقل کرده‌اند؛ تا آنجا که کتاب‌های عبقات الأنوار، الغدیر، احقاق الحق و نفحات الأزهار این روایت را برای احتجاج با مخالفان از منابع مورد قبول اهل عامه ذکر می‌کنند. (۸)

محمد بن حسن قمی در تاریخ قم روایت کرده است که عده‌ای از اهل ری بر امام صادق(ع) وارد شدند و عرضه داشتند: ما اهل ری هستیم. امام فرمود: «مرحبا بإخواننا من أهل قم»؛ خوش آمدید، ای برادران ما از اهل قم. شیعیان تأکید کردند که از اهل ری هستند. امام در جواب فرمود: «مرحبا بإخواننا من أهل قم». چند بار تأکید کردند که از اهل ری هستند و باز هم امام همین پاسخ را تکرار کردند.

سپس امام صادق(ع) فرمود: «به‌درستی که برای خدا حرمی است و آن مکه است، و برای رسول خدا حرمی است و آن مدینه است، و برای امیرالمؤمنین حرمی است و آن کوفه است، و به‌درستی که برای ما حرمی است و آن شهر قم است؛ و در آینده زنی از خانواده ما که او را فاطمه می‌نامند در آن دفن خواهد شد. پس هرکس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب خواهد شد.» راوی می‌گوید این روایت پیش از ولادت حضرت موسی بن جعفر(ع)، پدر فاطمه معصومه، از امام صادق(ع) روایت شد. (۹)

از آیت‌الله مرعشی نجفی نقل شده است که در جمع شاگردانش درباره دلیل آمدنش به قم می‌فرمود: «پدر و مادرم در نجف اشرف سکونت داشتند. من هم در همان شهر به دنیا آمدم و بزرگ شدم. پدرم، مرحوم آیت‌الله سید محمود مرعشی نجفی، که برای زیارت حضرت زهرا(س) اشتیاق فراوان داشت، چهل شب را در حرم حضرت علی(ع) به سر می‌برد، به امید آنکه قبر شریف حضرت زهرا(س) را بیابد. شب چهلم در عالم رؤیا به محضر امام صادق(ع) مشرف می‌شود و ایشان می‌فرمایند: خداوند به خاطر مصالحی قبر حضرت زهرا(س) را برای همه مخفی نموده است. اگر می‌خواهی به موهبت زیارت مرقد حضرت زهرا(س) برسی، مرقد حضرت معصومه(س) را که بانوی بزرگوار اهل بیت است زیارت کن و به دامن او چنگ بزن. از این رو، طبق سفارش پدر، به قصد زیارت مرقد مطهر حضرت معصومه(س) از نجف به قم آمدم و به اصرار آیت‌الله حائری، مؤسس حوزه علمیه قم، ماندگار شدم.» (۱۰)

روایات درباره شأن و مقامات این بانوی بزرگ و مجلل بیش از آن است که در اینجا ذکر شد؛ اما به علت رعایت اختصار، از بررسی ادامه این روایات و پرداختن به شئون حضرت معصومه(س) خودداری می‌کنیم و خطاب به آن بانوی بزرگ، که خواهر ولی خدا، عمه ولی خدا و دختر ولی خداست، خاضعانه می‌گوییم: «یا فاطمة اشفعی لنا فی الجنة، فإن لک عند الله شأناً من الشأن.» (۱۱)

۱. الکافی، ج ۱، ص ۵۲۷، باب ما جاء فی الاثنی عشر و النص علیهم.

۲. ستی به معنای خانم است؛ ستی فاطمه: خانم فاطمه.

۳. تاریخ قم (فارسی)، حسن بن محمد بن حسن قمی، مترجم: قمی، ص ۲۱۳ تا ۲۱۵.

۴. أنوار المشعشعین فی بیان حالات الرواة القمیین، ج ۳، ص ۲۷۷، شیخ محمد علی بن حسین نائینی اردستانی کچوئی قمی.

۵. بحار الأنوار، علامه مجلسی، ج ۶۵، ص ۷۶ تا ۷۷.

۶. «حدثتنا فاطمة بنت علی بن موسى الرضا علیه السلام قالت: حدثتنی فاطمة وزینب وأم کلثوم بنات موسى بن جعفر علیهما السلام قلن حدثتنا فاطمة بنت جعفر بن محمد علیهما السلام قالت: حدثتنی فاطمة بنت محمد بن علی علیهما السلام قالت: حدثتنی فاطمة بنت علی بن الحسین علیهما السلام قالت: حدثتنی فاطمة وسکینة ابنتا الحسین بن علی علیهما السلام عن أم کلثوم بنت علی علیه السلام عن فاطمة بنت رسول الله صلى الله علیه وآله قالت: سمعت رسول الله صلى الله علیه وآله یقول.....»

۷. خلاصة عبقات الأنوار، السید حامد النقوی، ج ۷، ص ۱۸۸.

۸. رجوع کنید به: خلاصة عبقات الأنوار، السید حامد النقوی، ج ۷، ص ۱۸۸؛ الغدیر، الشیخ الأمینی، ج ۱، ص ۱۹۶ تا ۱۹۷؛ شرح إحقاق الحق، السید المرعشی، ج ۲۱، ص ۲۷؛ و نفحات الأزهار، السید علی الحسینی المیلانی، ج ۹، ص ۱۰۱ تا ۱۰۲.

۹. جامع أحادیث الشیعة، السید البروجردی، ج ۱۲، ص ۶۱۶ تا ۶۱۷.

۱۰. به نقل از مجله پاسدار اسلام، شماره ۱۷۷.

۱۱. زیارت‌نامه حضرت معصومه(س).